Legenda bij de varianten:

Tau-te-tsjing, Het boek van weg en deugd,
J.J.L. Duyvendak,
Van Loghum Slaterus, 1950
-D (uitzonderlijk werk van de sinoloog Duyvendak)

Lao Tzu, Tao Te Ching,
D.C. Lau
Penguin, 1963

-L (voortreffelijke leestekst voor de Engelstalige lezer)

Laozi, Daodejing,
B.J. Mansveldt Beck
(met commentaar
van Heshanggong)
Servire, 2002
-MB

Tao Teh Ching
tr. by John C.H. Wu
Shambhala, 2003
(aanv. vanaf 57)
-W (heel behoorlijke Engelse versie, echter katholiek getint)

Taoïsme, de weg om niet te volgen
Patricia de Martelaere
Ambo, 2007
Bevat citaten van de Daodejing, maar onduidelijk waaruit...
PdM (interessant, gedegen werk)

Lao Tsu, Tao Te Ching,
Gia-Fu Feng
and Jane English
-G (bevat vele ongerechtigheden)

Laozi, Daodejing
Edmund Ryden
Oxford, 2008
-R (interessant, maar ook excentriek)

Willemsens
-W (interessante NL-tekst, met

J.A. Blok
-B  (de oude bijna-klassieke lezerstekst, met als belemmering de noten)

Robert G. Henricks (vertaald uit het Engels)
-H (veel parafraserende vertalingen)

 

 

Aantekeningen en varianten bij Laozi, Daodejing

 

De vertaling van mijn hand die in 2010 verscheen is in beperkte mate nog bij mij verkrijgbaar, en op het moment van schrijven bij Bol.com voor de spotprijs van € 5,-.

 

Boek van de Tao (de Weg, 1-37) en de Te (de Kracht, 38-81) - gebaseerd op de Wang Bi-versie.

 

Bovenaan staat het meest recente commentaar. De varianten die onderaan staan, dateren ruwweg van toen ik halverwege de vertaling was.

 

 

 

  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
  • 9
  • 10
  • 11
  • 12
  • 13
  • 14
  • 15
  • 16
  • 17
  • 18
  • 19
  • 20
  • 21
  • 22
  • 23
  • 24
  • 25
  • 26
  • 27
  • 28
  • 29
  • 30
  • 31
  • 32
  • 33
  • 34
  • 35
  • 36
  • 37
  • 38
  • 39
  • 40
  • 41
  • 42
  • 43
  • 44
  • 45
  • 46
  • 47
  • 48
  • 49
  • 50
  • 51
  • 52
  • 53
  • 54
  • 55
  • 56
  • 57
  • 58
  • 59
  • 60
  • 61
  • 62
  • 63
  • 64
  • 65
  • 66
  • 67
  • 68
  • 69
  • 70
  • 71
  • 72
  • 73
  • 74
  • 75
  • 76
  • 77
  • 78
  • 79
  • 80
  • 81

I

Extreem uiteenlopende interpretaties bij Duijvendak, Lau enzovoort.

Het lijkt wel, zoals vaak bij de Daodejing, alsof hoe dieper je erin door wilt dringen, hoe verder verwijderd je ervan kunt raken.

 

 

 

▓ toelichtingen

-Tao, vaak vertaald met Weg, hier onvertaald en uiteindelijk niet gekozen voor het vrouwelijk van Ryden
-de tienduizend dingen = alle wezens

▓ varianten
-De naam die we noemen?
r. 3 was of is?
3. 4 named/nameless ->

II

Het is onzeker of regel 1 op de Weg slaat, maar het lijkt er wel op.

De Weg is dan een soort voorbeeld voor de wijze.


 

-'het' is een probleem als het op de Tao slaat, want die wordt elders gewoon met 'hij' aangeduid [oudere aantekening: moet dit 'het' niet de Tao zijn? of de wijze (Oxford)]

-het lijkt erop dat de wijze zo doet als de Tao, en dat de tienduizend dingen uit het (of ze/haar)/de Tao voortkomen
-De tienduizend dingen komen eruit voort maar het ? hij? zij?
- maar het laat zich er niet op voorstaan, ...het eist ze niet op (claims no authority) , begint ze niet..., wijst ze niet af...

III

De eerste drie regels zijn het volstrekte tegendeel van wat in onze tijd algemeen als normaal wordt beschouwd.

 

▓ toelichtingen

▓ varianten
-de mensen, het volk
-Door niet/Als je/Wie niet...
-Oxford: de wijze maakt zijn geest leeg, vult zijn buik... -> dan maar 'de geest leeg maken', 'de buik vullen'?
-scherpzinnigen -> slimmen?
-laatste 2 regels, Oxford: Als je zorgt dat de scherpz. ... dan zal er niets zijn dat je niet kunt besturen...

IV

Het mysterie dat alles toch ergens vandaan moet komen, vindt een verklaring in de Weg.

 

▓ toelichtingen

▓ varianten

-De eerste twee regels anders?
-Tao dus niet vrouwelijk, zoals bij R
-Mansveld Beck: zo'n diep water 
-Oxford: Melkweg
-ontwart haar weefsel? - Ontwart de knopen = ...?
-Lau in regel 6: Laat je wielen over oude sporen gaan...
-zoon -> kind?
-lijkt->beeld/verbeelding?
-de eerste god - dit moet haast wel bedoeld zijn, dat de Tao dus zelfs aan de eerste god vooraf lijkt te gaan. Het is alsof hij er voor de eerste god was (maar tijd was er 'toen' vermoedelijk ook niet, vandaar dat 'als'
-Willemsens: Tao is gelijk een ledig vat waaruit je onuitputtelijk schenken kunt
-verderop: reeds voor de Hemelgod...

V

Het 'medemenselijk' in regel 3 is medemenselijk in kleine zin. De wijze neemt een positie in tussen de medemensen enerzijds en hemel en aarde en de Weg anderzijds.

 


▓ toelichtingen

▓ rariteiten
-Henrichs: Veel leren betekent herhaaldelijk uitgeput zijn.

▓ varianten

-zijn niet meedogend?
-ruthless van Lau lijkt te hard
-behandelen - zien (of: Voor hen zijn de ... als strohonden)

-W: als offerhonden van stro

-MB spreekt van 'het midden' en Blok van 'het inwezen' - ipv 'de leegte' van Lau

-W: tot het centrum te keren.

VI

De 'dalgeest' stamt van Wang Bi.

Bij wortel denke men ook aan de talloze haarworteltjes.

 

 

 

▓ toelichtingen
-D: een dalgeest
-D: Zijn werking komt nooit ten einde.

▓ varianten

VII

De wijze gedraagt zich enigermate als hemel en aarde.

 

▓ toelichtingen

▓ varianten
- De hemel is eeuwig, de aarde blijvend. (D: lang/durend)
-niet zichzelf voortbrengen
-W: Zo ook ipv 'Daarom'...
-zichzelf -> zijn zelf?

VIII

Het hogere en het pragmatische worden hier met elkaar verbonden.

'het' in de laatste regel is 'het hoogste goed', dus water, en alles wat daarmee vergelijkbaar is, zoals bijvoorbeeld de wijze.

 

▓ toelichtingen

▓ varianten
-Dit hoofdstuk blijft moeilijk...
-MB - hoogste voorkeur
D: hoogste goedheid - maakt het ambiguer dan bedoeld?

IX

Te ver doorgaan en te veel willen werken averechts. Misschien is 'vol maken' iets beter, gezien het woord 'vol' in andere hoofdstukken, maar het werkt minder duidelijk dan 'helemaal vullen'.

Niet hechten aan het resultaat is 'de Weg van de hemel'.

 

 

▓ toelichtingen

▓ varianten
-of: scherpt bij het slijpen?
-betast - natuurlijk genoeg (bevoelt?)
-je of men / of algemeen houden?
-r. 4 D: bewaken;  L: keep them = behouden?

X

Regel twee en drie slaan op meditatie.

De 'inwendige spiegel' kan 'de geest' zijn.

Het begrip 'alomvattend' komt ook voor in de hoofdstukken XVI en LIV.

De vragen lijken met een 'ja' beantwoord te kunnen worden. Toch wordt ook wel de andere kant op geïnterpreteerd, en dan krijgen de vragen juist een sceptisch, waarschuwend karakter.

 

▓ toelichtingen
-de mens heeft twee zielen, de geestelijke en de lichamelijke, de eerste gaat naar de hemel, de tweede naar de aarde
-adem - niet de gewone adem, maar de qi, levenskracht
-D: de natuurlijke poorten
-D: laatste vier regels ontbreken (mogelijk elders)

▓ varianten
-of steeds: Kun je je met je etc.?
-verborgen -> out?
-L benefits them - doet ze goed?
-oefent geen gezag uit -> is niet hun meester oid?
-na 'heet' geen aanhalingstekens - of wel doen? Liever geen hoofdletters in NL
-MB: 'de Kracht van het duister'

-Bij het openen etc. ->Als de ... zich openen en sluiten...? (L)

Hier en elders moet dus gekozen worden tussen 'deugd' (Duyvendak) of 'kracht' - deugd lijkt te moralistisch...

Zo lijkt mij ook qi beter, duidelijker dan 'adem', en 'Tao' beter en duidelijker dan 'Weg'.

Zit je weer met het probleem: Tai chi, waarbij 'chi' 'qi' is, toch?

-D: als een hen, andere vertalers hebben: woman, female

XI

'Wat er niet is' is de leegte, het onbenoembare.



 

▓ toelichtingen

▓ varianten
D: Al delen dertig spaken (steeds de pregnantie met 'al')
-'nut' is niet zo'n goed idee, als je er goed over nadenkt, en 'bruikbaarheid' (D) is weer enigszins omslachtig
-het 'uithakken' van deuren en ramen (in veel vertalingen) lijkt mij problematisch
-of: Dus wat er is maakt het maakbaar

XII

Veel zaken in de Chinese cultuur bestaan in vijven.

'De buik' is het centrum van het lichaam. Men kan ook denken aan het punt onder de navel, de 'hara', centrum van energie.
Het woord 'buik' associëren met rondgegeten westerse monniken is niet de bedoeling.

 

▓ toelichtingen

▓ varianten
-de 'buik' is niet eten, maar waar het middelpunt zit, de geestelijke kracht/levenskracht (qi?)
-bederven zijn smaak - L: injure; D: maken van streek
-r. 5 - veel vertalingen hebben 'progress' ipv 'gedrag'
-D: wijst een egoïstischere wijze (die kiest voor zijn buik etc.) m.i. terecht af. Met 'de' blijft de mogelijkheid open dat de wijze voor iedereen, en dus ook voor zichzelf, die keuze maakt.

XIII

Ook voorspoed, zoals het in de gunst komen bij de vorst, zou tot voorzichtigheid moeten leiden.

Gunst en smaad, is ook een optie.

Regel 8 en 9: als je er niet aan hecht, kun je geen onheil ondervinden.


 

▓ toelichtingen

▓ varianten
-r.2 D: Waardeer groot onheil...
-het lichaam -> je lichaam?
-D: verschrikkers; L: startle; R:that strike unexpectedly
-L: He who values his body more than dominion over the empire...
-D: het Al-onder-de-hemel; L: empire; MB: het aardrijk; R: the world - aardrijk is zo christelijk, toch?
-belasten - toevertrouwen = al gebruikt - ander woord? L: custody; MB: in bewaring geven

XIV

Regel 6 en 7 moeten wel slaan op de Dao. In plaats van 'bovenkant' en 'onderkant' komt men vaak dingen tegen als 'opgang' en 'ondergang'.

 

▓ toelichtingen

▓ varianten
-D: kleurloos; MB: vlak; Lau: evanescent;
-D: ontleed -> uitgelegd?
-D: Immers, vermengd vormen zij één. koe is elders vertaald met 'Dus', 'And so' e.d.
-En vermengd worden ze beschouwd als één. - hier volg ik Lau mee
-L: ipv 'opgang' en 'ondergang' 'upper part' en 'lower part'...

-L: ipv 'De eindeloos vele vertakkingen zijn niet te benoemen', 'Dimly visible, it cannot be named'...
-Er zijn drie benaderingen voor de laatste paar regels:
1. Wie ... die
2. Gebiedende wijs, bijv. Hou je vast aan... dan
3. De ing-vorm: door te ... bereik je dat...

-het huidige zijn - iets moderners?
-het oeroude begin begrijpen - of: kennen? leren kennen? bevatten?

-W heeft het volgende slot (zoals overal veel duidelijker, maar dat is tevens een aderlating, mi):
te weten hoe het sinds den beginne was,
noemt men de leidraad van Tao.

XV

r. 9: 'Onbewerkt hout' - veel vertalingen hebben 'het ongehouwen blok', in hoofdstuk XIX heb ik het vertaald met 'het ongekunstelde'.

r. 12: nadruk op 'geleidelijk' lijkt de beste lezing te geven.

r. 14: 'vol' heeft hier mede de betekenis van 'te', 'te veel'.

 

▓ toelichtingen

▓ varianten
-regel 1 en 2 vrij naar D, L en MB...
-meervoud -> enkelvoud 'bezat de wijze'?

-troebel - hier is MB verleidelijk: wie kan het troebele doen voortduren, maar ook D, bij doordenken: 'Wie kan het troebele doen ophouden?' Dat kan alleen door het niet-doen van de wijze...

-maar ook L is verleidelijk:
Who can be muddy, and yet, settling, slowly become limpid?
Who can be at rest and yet, stirring, slowly come to life?

-Laatste regel, alternatief MB: 'volhardden zij in het versleten blijven zonder vernieuwing' - konden zij versleten blijven zonder zich te vernieuwen?
-D lijkt dus eveneens juist, en is daarom gekozen, de wijze van de Tao accepteert ook vermindering, hoeft zich niet steeds te vernieuwen, aanvaardt golven en dalen

-verslijten -> slijten?
-zich te vernieuwen -> vernieuwing?

-L is hier wel heel erg naar het heden toe, en ook (te) stellig ponerend.

 

XVI

'Ik' is de wijze, die als de hemel is.

'Het eeuwige' kent bijna niemand, dus bijna iedereen handelt dwaas en veroorzaakt onheil.

 

▓ toelichtingen

▓ varianten
-de stilheid - ook in 15 - moet een soort meebewegen inhouden met de ontwikkelingen, hoe-die-dan-ook-gaan
-r. 7 D: Dat betekent het neerleggen van de levenstaak. - lijkt mij te expliciet, maar tevreden over 'terugkeren naar zijn lot' ben ik ook nog niet
-D: bestendige (wet) ipv duurzaamheid
-D: verdraagt; MB heeft 'ontvankelijk'
-D: is onbevooroordeeld; MB heeft 'dient het algemeen belang'
-D: alomvattend; MB en Lau hebben 'koninklijk'
-D: duurt lang;  gaat/kan lang mee?

XVII

r.1: ze weten slechts van hun bestaan omdat zij, de allerhoogste heersers, geen verdienste, geen eer willen

Moeilijk te verteren blijft dat de allerbesten onzichtbaar blijven.

r. 3 en 4, denk aan tirannen die worden gevreesd, en totaal mislukkende Amerikaanse presidenten die met hun geforceer een spoor van destructie achterlaten.

▓ varianten
-de teg. tijd van Lau maakt dit hoofdstuk directer, aansprekender - dus, tt van maken? Dat is nogal een ingreep.
-D plaatst de heersers in de tijd, de oudste (hoogste) daarvan wist men niet dat ze er waren - Lau kiest voor rangorde, de interpretatie die D overigens ook meldt; MB combineert beide visies op slimme wijze.
-goede trouw - vertrouwen/trouw/betrouwbaarheid - veel mogelijkheden... + ook beland in XXIII...
-r. 3 v.o. D: hoe kostbaar maakten zij hun woorden!
-Terughoudend als ze waren (= te lang)

-laatste regel; Lau: It happened to us naturally. MB: Het is vanzelf dat wij zo zijn.


XVIII

Een mooi voorbeeld van de pregnantie van de Laozi, die voortdurend op het verkeerde been zet en gedachtesprongetjes nodig maakt: waar de grote Weg in onbruik raakt, komt er nadruk op goede zaken die vanzelf zouden moeten spreken.

 

 

▓ toelichtingen
-de zes naaste bloedverwanten - vader, zoon, oudere en jongere broer, echtgenoot en echtgenote

▓ varianten
-ipv 'Als...' kan gekozen worden voor het ouderwetsere, maar ook mooiere 'Waar...'
-D: vervallen is (wat bij een Weg meer voor hand ligt); L: falls into disuse;

-humaniteit (D), betrokkenheid (MB), benevolence and rectitude (L)

-rechtvaardigheid of rechtschapenheid? De 2e is pregnanter

-onnatuurlijkheid - alternatieven enkele malen 'hypocrisie', een moreel beladen woord dat om die reden moet afvallen

-of: Ontstaat er gepraat over gehoorzame zonen
-zonen - waarom niet kinderen? Politiek correct?... D bespreekt 'kinderlijke gehoorzaamheid' als optie

-ministers - MB heeft 'onderdanen' - lijkt hier niet goed.


XIX

'Deze drie' slaat op de eerste drie regelparen. Dit hoofdstuk sluit direct aan op XVIII en zal in veel (al te?) idealistische ogen anarchistisch lijken, maar het is een oproep tot vertrouwen op wat er is en dus vanzelf kan werken.

Maar het blijft nogal een stap; waar wij begin 20e eeuw veel zaken belíjden waarvan ie de Daodejing dus zegt: zweer ze af. En het valt niet te ontkennen dat veel goede bedoelingen leiden tot ergere toestanden dan de oorspronkelijke.

 

▓ varianten
-D: heiligheid ipv wijsheid - in Confusianistische zin, zegt D erbij...
-profiteren -> baat bij hebben?
-rechtschapenheid - want ook in XVIII
-En het volk zal liefde voor ouders en kinderen herkrijgen = niet erg mooi...
-winstbejag (D) lijkt minder op z'n plaats dan 'winst'
-het echte - L: the uncarved block (onbewerkt stuk hout, door D wél genoemd...)
-het egoïsme - 'eigenbelang' past niet, 'zelfzucht' (D) evenmin


XX

r. 1: het 'leren' van allerlei onnutte zaken... maar deze regel lijkt ook te verwijzen naar de elders geuite raad: hou het volk dom. Dit moet men echter inpassen in een toenmalige agrarische bevolking in een stationair soort cultuur.

Ik beluister in 'Zo lusteloos' en de volgende regels de (zelf)spot van een oude, wijze man.

slotregels: de wijze blijft bij zichzelf.

▓ varianten

-L: regel 1 hoort thuis in XIX, en dan als eerste regel, niet de laatste - en het moet dan ook als 1e regel aan XLIII worden toegevoegd... D gelooft juist van niet, en ziet het als een proloog op dit hoofdstuk

-de gewone mensen - of: de menigte; of: de massa

-Wat anderen vrezen, dat moet men vrezen. - deze regel kan bij doordenken in zijn tegendeel verkeren ('kan men niet nalaten te vrezen'; of van 'moet je ook wel vrezen' -> naar een soort spottende bedoeling)

-na regel 4 heeft L: And wax without having reached the limit. - en zegt dat deze regel vermoedelijk moet komen na 'I alone am active and reveal no signs'. In dat geval is de huidige regel 5 van D er ver naast.
-een groot offerfeest - L: t'ai lao
-het beklimmen van hoogte - anderen: 'van terrassen'
+? -MB nog geen aanzet vertonen toegevoegd aan 'Dan ben ik alleen en heel passief; En L voegt toe: 'and reveal no signs'; D heeft deze toevoeging echter niet...
-zonder te weten waarheen te gaan. - natuurlijker hier zou zijn 'met mezelf geen raad wetend'; ook het begrip 'thuis' komt in diverse vertalingen voor
-Alle mensen hebben meer dan genoeg - maar dan niet als nieuw begin en slaand op eten, spullen enz., maar gevoelens van vreugde e.d.
-Mijn hart is dat van een domoor - of: geest, mind (L)
-zo leeg - MB 'hoe mistig'; L 'how blank'; D (na vlak daarvoor 'dwaas') 'hoe dom'
-Gewone mensen stralen, ik alleen ben dof - D: verlicht t.o. donker; L: clear t.o. drowsy; MB: vol schittering t.o. dof
-alert - D: verlicht; MB: 'wrevelig' - ...?
-in mezelf gekeerd - L: muddled; D: bekrompen;

-Kalm als de zee - D houdt mogelijkheid open van 'onrustig als de zee' en gebruikt het woord 'vlottend' in zijn tekst, maar heeft ook het erg eigengereide 'Hoe flauw is mijn schijnsel, als van de maan in haar laatste kwartier' - allemaal berustend op een oude tekstvarian (met hwéi=laatste dag van de maan ipv hai=zee)

De laatste vier regels zijn heel anders bij alle bekeken vertalingen. Hier is vooral Lau aangehouden.

De vraag is of L en anderen 'onwetend als een boer' niet heeft omdat het niet politiek-correct is...


XXI

'Hierdoor' lijkt te verwijzen naar het innerlijk van de wijze.

▓ varianten
-D zegt hier zelf dat 'deugd' beter als 'kracht' kan worden gelezen
-de Tao volgen (G) of dat wat voortkomt uit de Tao (D, H idem, MB min of meer)
-G heeft: The greatest Virtue is to follow Tao and... - dat is toch wel hineininterpretieren en gladstrijken (ook het emotionele gebruik van 'Oh' en 'What nonsense!' (in XX) valt daaronder
-abstract houden, die eerste regel, of 'een man van grote kracht' ervan maken?
-beelden, dingen, kiemen - bij D meervoud, bij de meeste anderen enkelvoud
-dingen - G heeft 'form'
-essentie - D heeft kiemen - G heeft 'essence'
-En ze bevatten iets... - bij D 'onfeilbaars'; L: something that can be tested
-gemeenschappelijke oorsprong - G: creation... - L: the fathers of the multitude... - misschien iets als oerbegin?
-heeft zijn naam hem niet verlaten. - beter?






XXII

Dit hoofdstuk draait om het idee dat alles toch wel gebeurt. Dit is toepasbaar op bijna alles waarnaar wij mensen met onze culturen naar streven, en een van de oorzaken is dat elk streven altijd naar een uiterste leidt en dan naar zijn tegendeel. Dit inzicht moet niet verward worden met fatalisme.



▓ varianten
-D:Wat gebrekkig is, wordt gaaf - ipv Wat zwicht blijft beh.
-MB: blijft behouden ipv gaaf; r.1 bij G: ± Zwicht en blijf behouden/overwin (Yield and overcome) - misschien: Wat zwicht, blijft behouden???

-Wat... is, wordt... ; G heeft 'Yield and overcome... Have little and gain' - wat pregnant de immerdurende wisseling van alles weergeeft

-en is hij voorbeeld voor alles onder de hemel. Bij DM: 'en ziet het als het patroon van alle dingen';

-voorbeeld -> maatstaf? mede vanwege LXV? Ja, dus, want ook XXVIII

-alles onder de hemel; anderen hebben: empire, rijk, aardrijk, D: het Al-onder-de-hemel

-Hij toont - e.v. 3 regels zie ook XXIV

-D heeft ipv 'blijft hij behouden' 'daarom leidt hij'

-MB: ziet zichzelf niet, daarom heeft hij een scherpe blik - dit verschilt extreem van de andere vertalingen...
-lichtend - D: schijnt hij; G: shine forth...
-Hij bevestigt - rechtvaardigt? (G)

-daardoor - of toch: daarom? - een heel verschil, ook hier...

-blijft hij behouden - is hij duurzaam? - blijvend?

-wedijvert - niet strijdt ... niemand die me hem strijden kan ...is verleidelijk

-'Het zorgt dat men behouden blijft tot het einde.' - opeens dat men op het eind is niet mooi, G: And all things will come to you - lijkt ook niet vol overtuiging te zijn gevonden...
D zit hier vast aan zijn 'Op wat waarlijk gaaf is loopt het uit'.

-G: Be really whole / And all things will come to you

XXIII

De wijze zal uiteraard weinig spreken, hij zal de natuurlijke ontwikkeling willen volgen. Slagen of falen, het maakt au fond niets uit.

 

▓ varianten

-G: a high wind (waarvan eerder gezegd werd dat die nooit ophoudt - dat is dus gewoon fout)

-D kiest niet voor herhaling van Tao in r. 8 e.v., maar voor slagen en falen, dat lijkt minder goed dan de anderen, die kiezen voor Te (Kracht), wat logisch lijkt

-ik had eerst 'falen' - anderen 'verlies' / 'loss' - maar ook, bij W het verlaten van de Tao, en dan kan 'verlies' ook, met wijdere betekenis -> vandaar gekozen voor 'verlies'

-derde alinea: D laat de 'hij' (hier 'Wie') zich telkens verheugen over 'het verkrijgen van de Weg' enz. Dat lijkt minder aannemelijk dan L: is gladly accepted by the Way... plus op het eind 'by loss' wat van een fijne ironie is... Juister nog, maar omslachtig en geformuleerd lijkt MB: hem wil de Weg op zijn beurt graag ten deel vallen... Zou dit kunnen?: hem valt de Tao gemakkelijk ten deel?

Ben nog niet tevreden over 'graag aanvaard' en evenmin over 'falen' - maar G is erg vrij en laat het pregnante hakketakken met bijna gelijke formuleringen (volgens mij typisch voor dit werk ... ?) ijskoud vallen, en dat kan ook weer niet. -verwelkomd?

De laatste regel (zie XVII) volgens D ten onrechte in dit hoofdstuk beland - lijkt aannemelijk... Verwijderen?

XXIV

Niet meer willen zijn dan men is, dat is in overeenstemming met de Weg.

 

▓ toelichtingen
-r. 3-6, zie ook XXII

▓ varianten
-je -> men? -> Op de tenen staat men niet, etc?
-Eén na laatste regel bij L: 'As there are Things that detest them,'
-H: 'en wat betreft dingen - er zijn er die deze haten'
-G: is ver afgeweken met: 'They do not bring happiness. / Therefore followers of the Tao avoid them.'

-bij D omvatten de aanhalingstekens ook 'staan alle wezens tegen' - en dat lijkt beter... Dan zou de dubbele punt ervoor ook kunnen vervallen...

-wie de Tao heeft - is er betere optie? of juist als typisch Daodejing ook elders gebruiken?

-B: doet niet zo - vond ik altijd wel mooi... (of: doet zo niet)



XXV

Over de Dao als datgene waar alles uit voortkomt.

r. 9: zie ook hoofdstuk XXXIV.




▓ toelichtingen

▓ varianten
-D's het Al-onder-de-hemel hier bij L: 'the world' - van nu af aan: 'alles onder de hemel' en dus niet het reducerende, verbanden verbrekende 'wereld'

-sleets - L: weary (zie bijv. ook XV); D: mat ipv gevaarlijk

-De mens - bij D: De koning; bij L: Man; MB: De mens

-ik heb voor de laatste regels gekozen voor 'zich richten naar' ipv 'models himself' (L), 'neemt een voorbeeld' (H en MB) of 'regelt zich naar' (D).

XXVI

Het zwar

 

▓ toelichtingen

▓ varianten
-D heeft 'stilheid is de beheersing van onrust' en verwijst naar LXI
-D heeft 'Ofschoon' ipv 'Alleen' conform L en H - wat tot een tegengestelde interpretatie leidt...

-Extreme verschillen in de vertalingen van dit hoofdstuk...



XXVII

Hier (en elders) is sprake van 'man' waar wij in onze tijd 'mens' zouden gebruiken. In de tijd van het ontstaan van de Daodejing telde de vrouw niet mee, en politiek correct vertalen nu zou dat verdoezelen!

▓ varianten
-Volgens D is 'laat geen karrenspoor achter' absoluut fout omdat de redenering steeds is: geen hulpmiddelen gebruiken. Hij vertaalt ook daar met 'doet het zonder' (karrespoor)
-r. 2 hier heb ik D niet aangehouden, hij heeft: 'doet het zonder blaam of lof'
-rekenstaafjes - B heeft telraam; H: kerfstok of schijfjes; MB: telraam of tablet ...
-D heeft 'Heilige' voor 'wijze'
-D heeft een extra regel: 'Zelfs van niet-goede mensen, wie wordt er verworpen?'
-tweevoudig begrip (D); L: following one's discernment; G: following the light; B: dubbel verlicht;

-een goed mens - D heeft 'man' - misschien minder politiek correct en dus wél doen?
-Hoe wijs het ook lijkt, is een grote dwaling... G: Confusion will arise, however clever one is; L: Though it seems clever, betrays great bewilderment;

-'heet' ipv 'wordt genoemd' - maar er is verschil, bij 'heet' moeten misschien eerder apostroffen rond wat volgt?

XXVIII

'beek' is dal + water.

Bij wit/zwart kan men denken aan yang/yin.

Slotregel: naar het juiste midden.

'als onbewerkt hout' - de natuurlijke eenvoud.

r. 7: 'heer van de ambtenaren' is in het Engels 'lord of the vessels', en vessels=vaten.

 

▓ toelichtingen
-Te = Kracht (Deugd)
-een 'dal' vangt water op, verzamelt en bewaart het
-vaatwerk - slaat ook op kleine ambtenaren ('lord over the vessels').

▓ varianten
-Wie ... die - bij L en G telkens in de vorm van een aansporing... Ken... Maar richt je naar ... en wees een...
-D gebruikt dus 'haan' en 'hen' (zie eerder in X) - B/vP: yin en yang...

-zich richt naar - L: keep to the role of the female etc. - een optie?

-dal - liever toch dan kloof - of ravijn, al lijkt dal groot... het moet met stroom/rivier te maken hebben, zo lijkt het...  B heeft 'stroombed'...

-maatstaf - eerst had ik 'voorbeeld'
-de wereld - hier ipv 'alles onder de hemel'
-blijvende - MB: duurzame - D: bestendige; L: constant;


-waar geen tegenstellingen zijn (want D kiest voor 'uitersten (van tegenstellingen)'; - bij L 'the infinite'; MB: 'het grenzenloze'

L: the uncarved block ... eerder in XV en XIX (daar noodgedwongen vertaald met 'het echte')

slotregels - D: houtsnijder = regeerder
L: Hence the greatest cutting
Does not sever.

-heer van de ambtenaren - zie ook LXVII hoofd van de vaten/ambtenaren (D heeft daar 'instrumenten')

De zo bejubelde G komt op mij tamelijk absurd over met: 'Thus, "A great tailor cuts little".'

XXIX

Dit hoofdstuk zou gelezen, begrepen en toegepast dienen te worden door ieder die dingen wil veranderen daar waar de situatie er nog niet aan toe is - door ons allemaal dus.

▓ varianten
-alles onder de hemel - hier gekozen voor 'de wereld'
-maakbaar - D: kan men niet maken; L: does anything to it; MB: aan... mag geen daad gesteld worden - 'maakbaar' is modern, maar treffend

Wie het tracht te veranderen, bederft het,
Wie het vastpakt, verliest het.
is in LXIV:
Wie drukte om iets maakt, bederft het.
Wie iets vastgrijpt verliest het.
Maar W formuleert het ook anders...

D heeft regels uit VXIV gehaald en hierheen gebracht

-Sommige blazen zacht, andere hard - D: de dingen... soms blazen zij zachtjes, soms hijgen zij heftig

-Sommige vernietigen, andere worden vernietigd (naar L); MB: Sommige dragen, andere doen teniet; D: soms beginnen zij, soms vervallen zij;

-buitensporigheid, onmatigheid en arrogantie (naar L); D: 'vermijdt de Heilige te sterke nadruk; hij vermijdt te grote inzet; hij vermijdt een te zeer.'

De laatste regel wordt door alle vertalers anders vertaald, ik heb Lau aangehouden, mede vanwege de bondigheid en het feit dat de drie genoemde zaken van elkaar verschillen.

XXX

Je kunt je afvragen of iets wat snel ontstaat ook weer snel verdwijnt/ten onder gaat.

 

 

▓ varianten
-r. 3: werkt gemakkelijk averechts?; L heeft 'is liable to rebound'


-Wees... dit conform L; D: Hij zij - of: Hij is?

-MB heeft 'driest' ipv 'vastberaden'; L heeft het omslachtige 'bring it to a conclusion'...

-L heeft achtereenvolgens: boast, brag en arrogant; Ik ben nog niet tevreden over deze drie...

-L heeft 'intimidate' ipv D's 'geweld'; MB heeft 'dwingen' wat geen slecht idee lijkt (dwang van wapenen)

-de laatste drieregels komen ook voor in LV, en D heeft ze hier weggelaten, volgens D is het óf daar óf hier.

L slaat aan het emenderen, wat tot een radicaal andere tekst leidt: 'Een jong wezen dat het oude kwaad doet...'
-Als wezens volgroeid zijn, worden ze oud - kan betekenen dat het gebruik van geweld gelijk staat aan (snelle) veroudering
-D voegt tussen haakjes in: Dit (forceren) is in strijd met de Tao
-G: Force is followed by loss of strength...

-D: vergaat spoedig (ipv zal snel eindigen)

XXXI

 

▓ varianten
-een problematisch hoofdstuk - mogelijk een latere toevoeging, of in zijn geheel een commentaar dat ertussen is geraakt.
-alle wezens - iedereen?

-L én D propageren omwisseling van alinea 1 en 2

-is links de ereplaats; MB heeft 'leggen de nadruk op links'

-rouwvolle; D: rampspoedige;

-laatste zin: in de meeste vertalingen is 'geplaatst' (oftewel 'hun plaatsen') verdwenen, met een vagere tekst als resultat.

XXXII

r. 9: bedoeld is waarschijnlijk dat als je weet wat je naam is, dat gelijkstaat met weten wat je lot is.

 

▓ varianten
-eeuwig; MB: duurzaam (niet mooi); D: heeft de eenvoud van het naamloze; L: is for ever nameless; G: is forever undefined;

-D heeft regel 2 t/m 8 overgebracht naar XXXVII en spreekt van 'grote moeilijkheden' bij dit hoofdstuk

-PdM noemt een hoofdstuk 'het ongehouwen blok' - hier eerder te vinden als 'onbewerkt hout' - hier wordt in r. 9 vervolgd met 'Als erin gehouwen wordt', toch lijkt 'onbewerkt hout' mij beter... Anders?

-r. 4 en 5 ook in XXXVII

-in plaats van stoppen, tegen het einde, heeft D het telkens over 'waar zich op te houden'.

-kun je 'buiten gevaar blijven' zeggen (analoog aan buiten levensgevaar)?

-de laatste twee regels vormen een probleem, alle vertalingen verschillen qua uitleg: MB: te vergelijken met rivieren en dalen, met de Yangtse en de meren; L: as the River and the Sea are to rivulets and streams; G: is like a river flowing home to the sea; L aangehouden vanwege dat alles in de wereld terugkeert naar de Tao.

XXXIII

Zo simpel is dit hoofdstuk hoogstwaarschijnlijk. Het betreft ook hier weer dingen zoals oude mannen die kunnen zeggen.

 

▓ varianten
-MB: slim ipv wijs, en 'heeft een scherpe blik' ipv 'verlicht

-D aangehouden: dus regel 5 en 6 zijn omgewisseld

-zal lang duren - of: zal duren...? of: gaat lang mee?

-Laatste regel van L is wel erg obligaat: He who lives out his days has had a long life... Nogal wiedes.
-D betekent vermoedelijk zoveel als: wie zich aan de Tao houdt heeft een lang leven, en nu begrijp ik ook opeens dat dat een béétje besloten ligt in 'lives out his days'.

XXXIV

r.1: zoals water land kan overstromen.

 

▓ toelichtingen

▓ varianten
-r.1 D: Hoe alomvattend is de grote Weg!
-r. 3 L: yet he claims no authority

XXXV

 

 

▓ varianten
-G disqualificeert zichzelf met dit hoofdstuk, de eerste regels:
All men will come to him who keeps to the one,
For there lie rest and happiness and peace. ...

-D: verbondenheid (met hemel en aarde) - zou 'geborgenheid' geen mooiere oplossing zijn? MB heeft 'sereniteit'

-D heeft in de laatste regel 'Maar men past hem toe', en ook Lau heeft het woordje 'Yet' - maar het lijkt overbodig, oftewel: wat staat er in het Chinees?

-Slot bij L:
It cannot be seen,
It cannot be heard,
Yet it cannot be exhausted by use.



XXXVI

 

Zie voor de een na laatste regel de begrippenlijst achter in het boek.

 

▓ varianten
-je of men - het blijft een probleem
-r. 1 MB heeft 'verslappen' en 'spannen'

-'eerst' heb ik uit regel 1 t/m 4 weggelaten, D voegt het tussen haakjes toe... Regel 3 duwt de lezer in de goede richting.

-vergaan/bloeien in r. 6 (D); misschien beter G's cast down/raised (omverwerpen/verheffen?); L heeft: laid aside/set it up; MB: verloren laten gaan/verheffen

-r. 5 fijn inzicht (D), bij L: subtle discernment

-laatste twee regels: D en L beiden denken dat de tekst corrupt is. L legt uit: de vis is de heerser en de diepte  zijn macht. Als de heerser de macht laat glippen, komt de vis uit de diepte.

-D: nuttige/scherpe werktuigen; L: instruments of power; MB: 'Het scherpste gerei';
-de mensen - het volk? L heeft 'to anyone'

 

XXXVII

r. 7: 'ze' - de tienduizend dingen.

slotregel: het rijk opgevat als een soort organisme, net als mierenkolonies.

Ik moet hier ook denken aan hoe Rem Koolhaas naar de stad Laos keek, waar in tegenstelling tot NL bijna niets geregeld werd, en toch bepaalde structuren ontstonden. De Daodejing lijkt te willen zeggen: de natuurlijkste vorm is het beste, of gewoon in orde en duurzaam.



▓ varianten
-D: 'bestendig daadloos' en D spreekt van de klassieke formulering van het beginsel van woe-wéi, 'daadloosheid', herhaald in XLVIII; in sommige vertalingen 'naamloos'
-D: 'koningen en leenheren' als optie in commentaar
-L heeft 'be transformed' ipv 'zich vanzelf ontwikkelen'
-D: de eenvoud van het naamloze; maar L: with the weight of the nameless uncarved block'...

-D heeft heel andere tekst hier dan L, ik volg D's reconstructie niet.

-bevestiging vinden; L: at peace of its own accord; D: vanzelf bevestigd worden; MB: vanzelf vaststaan


XXXVIII                            Boek van de Te (Kracht, Deugd)

r. 9-12: hier kan ieder zo voorbeelden van nu bedenken op allerlei terreinen.

r. 14: dit lijkt een waarschuwing te zijn tegen geloof in de waarzeggerij.


 

▓ toelichtingen
-regel 2: te denken valt aan de Te van principes, iemand kan zich aan principes houden zonder goed te zijn.

▓ varianten
-D: laat zijn Te niet gelden; gekozen voor 'hecht niet aan zijn Te'
-r. 3 H heeft 'toch heeft zij geen reden om zo te handelen'; D maakt ervan 'is daadloos en doelloos' en keert zich tegen de gekozen regel 3

-zo rond regel 5 doen de enorme verschillen tussen de vertalingen me duizelen... Ik kies hier voor mengeling van L en D.

-oplossing: oriënteren op Confucianistische deugden?

-r. 8 ritualisme - D: hoofsheid; H: fatsoen; L: most conversant in the rites...

-Voorkennis - D: bedoeld wordt voorkennis van de Tao, de Weg

-de grote geest - D: de grote volwassene; H: de Grote Man; G: the truly great man...

-D: 'hij blijft bij de pit, en houdt zich niet op met de bloem' - D is bovendien wat uitgebreider dan L.

-slotzin: D verwijst naar XII en LXXII

-MB heeft erg moeizame teksten in dit hoofdstuk, die ver af staan van L en D.

XXXIX

r. 1: 'het Ene', zie ook X
r. 2 & 9: bij mij leeft nog steeds de wens om 'helder' te vervangen door 'heel', maar mijn vertalersgeweten verbiedt me dat.
r. 5: gekozen is voor 'gevuld' omdat 'vol gemaakt' de associatie met 'vol' uit XV zou geven

 

▓ varianten
-D heeft 'éénheid' ipv het Ene
-L heeft telkens 'in virtue of the One is...' voor 'verkreeg éénheid en...'
-r. 2: MB heeft 'zuiver' ipv 'helder'
-r. 3: L: settled; G: firm; MB: onbewogen
-r. 4: L: Gods in virtue of the One have their potencies; MB: de zielen kregen hun deel van de Eenheid en zo behouden ze hun godenkracht; H: Goden, het Ene bereikend, werden goddelijk...
-r. 6/7 werden geboren - L heeft: are alive

-de verleden tijd hier (Als... niet was/waren) is bij L tegenwoordige tijd - wat aanmerkelijk bekort...

-Lords and princes (L) door D vertaald als 'de feodale koningen' - door mij eerder als 'koningen en prinsen' wat misschien 'koningen en leenheren' moet zijn? ...
-leiders van de wereld - D heeft 'richters over Al onder-de-hemel'
-barsten - MB, L en G: splijten / split

-bezwijken (D); L heeft 'sink'; MB en H hebben 'loslaten'; G wisselt beiden om (verrassend logisch): 'sky prevents its fallin' en 'earth prevents its splitting'

-het telkens herhaalde 'hierdoor' zou eventueel kunnen vervallen - toch?... maar ik heb nu 'zou'/'zouden' overal al weggehaald...

-zouden ze kunnen worden vernietigd -> minder omslachtig?

-bij MB heeft 'aanzien' 'minachting' als wortel - dat is erg ver van de andere vertalingen
-basis - H heeft 'fundament'
-koningen en leenheren noemen zichzelf: weer enorme verschillen; H: De Wees, De Weduwnaar en Degene zonder Graan; MB: 'wees', 'alleenstaande' of 'falende naaf'; L: 'solitary' (de uitleg van D verklaart in feite hoe dit mogelijk is), 'desolate' and 'hapless'

-één na laatste regel: D heeft 'begeert niet fijnbewerkt te worden als jaspis' - MB: 'zeldzaam te zijn als jade'
-laatste regel: L: 'aloof like stone'; MB: 'of gewoontjes als stenen'; H: 'vast en sterk te blijven als steen'; en D: 'maar ongemerkt verspreid te liggen als (gewone) stenen...

-B's laaste regel is het omgekeerde van hier: 'noch veracht als gewone steen' - dit lijkt zeer onwaarschijnlijk, immers, de wijze kan niet eenvoudig genoeg zijn om de Tao te benaderen, en hetzelfde zal gelden voor de hoogste eer

-G's laatste drie regels:
Too much success is not an advantage.
Do not tinkle like jade
Or clatter like stone chimes.

Ongelooflijk, toch wel...

XL

'Terugkeer' van de uitersten, en 'zwakheid' is dan meegaandheid, zwichten, of het eerder gebruikte 'wijken'.

Die uitersten kunnen ook leven en dood zijn.

 

▓ varianten
-Terugkeer - D's 'omkeer' is juister maar niet treffend - het gaat natuurlijk om de golfbeweging, tussen alles, en uiteindelijk tussen yin en yang.

-Zwakheid - ik vind G's 'Yielding' (Meegeven?) wel mooier.

-het middel - D zegt: letterlijk: 'het gebruik'; MB: 'het nut' (wat vreemd is, wat ook geldt voor H: 'de functie van de Tao')

-MB heeft voor de slotzin: 'ontstaan uit het Zijnde'


Vergelijk: XXV, LXV en LXXVIII

XLI

'Het grootste vierkant' benaming voor de Weg

'De grootste klank' - hier zou Ryder m.i. best wel eens gelijk kunnen hebben met zijn idee dat dit slaat op de donder.

▓ varianten
-r. 1 L: When the best student...; D: Als een welgeboren man...; MB: een achtbaar man;
-r. 4, er zijn twee keuzes: hij is de Weg zo nu en dan kwijt t.o. hij heeft sommige dingen ervan wel, andere niet; G kiest voor tussenweg: 'gives it thought now and again'

-Als die er niet om zou lachen werd, zou dat de Tao onwaardig zijn; - is dit subtiel, of komt het er niet uit?

-Het zuiverste wit lijkt zwart - van D, lijkt vereenvoudiging - het woordje 'joe' zegt hij, en verwijst wel naar XXVIII. Engelse vertalingen hebben 'sullied' besmeurd, smoezelig, MB heeft 'als verachting'...
-De puurste Kracht lijkt aangetast - D heeft (aan een schrijffout denkend): De soliedste echtheid is als wormstekig - mij lijkt een schrijffout juist onwaarschijnlijk, maar zijn 'wormstekig' hielp me wel op 'aangetast' te komen.

-de overtreffende trap telkens, 'grootste', is bij L en bij G de stellende trap

-Het grootste vierkant - volgens R symbool van de aarde

-De grootste klank heeft weinig toon (in de buurt van MB's 'is spaarzaam van toon', want de donderklap). D heeft 'De grootste muziek heeft de fijnste klank'; G: The highest notes are hard to hear; H: 'De grote toon geeft weinig geluid'; B: 'Een groot geluid zonder klank' - enorme verschillen dus...

-En alleen de Tao kan verlenen - + Inderdaad ah begin?
-'uitlenen' - beter dan lenen (L: bestow; G: nourish;)

XLII

Chinese kosmologie, zie bijvoorbeeld http://www.xue.nl/user/brochures/ChineseKosmologie.pdf
Eén, twee en drie zijn: hemel, aarde en mens

▓ varianten
-L gebruikt weer de tt, terwijl D de ovt gebruikt

-D is er zeker van dat de Tao geen scheppend beginsel is en dat het eerste zinnetje weg moet

-dragen yin op hun rug - D heeft 'keren de rug naar het donkere (Yin) en klemmen zich vast aan het lichte (Yang)' - dit is verleidelijk omdat het past bij het feit dat de meeste mensen moeite hebben de Tao te volgen...

-D heeft 'de ledige dampen mengelen zich harmonisch'; MB heeft hier 'De middenadem, daarmee maak je de juist gemengde' - dit zou kloppen met op-de-rug-dragen van yin en in-de-armen-hebben van yang, daartussen zit namelijk de adem.

-'wees', 'verlatene', 'behoeftige' - idem als XXXIX

-Immers - Dus...? of: Zo...? MB heeft: 'Dus: van de wezens...'

-laatste zin - D: daarvan zal ik de eerste leermeester zijn; MB Ik zal ze als vader van mijn aanwijzingen beschouwen;

Daar zal ik mijn leer op baseren - of bijv: zal ik als richtsnoer nemen?

 

XLIII

Het zachtste in de wereld: water.

 

▓ varianten
-r.1 D: werpt zich op het hardste; D legt uit dat de betekenis louter 'te paard rijden' is of 'galopperen', en dat het altijd mooi vertaald wordt als water dat zijn golven werpt tegen de rotsen en ze zo afslijt; D heeft enkele delen van LXXVIII hier ingevoegd.

MB: verjaagt het allerhardste; L: can ride roughshod over the hardest'; H: doet wat het wil met het hardste; R: canters

-Leren - bedoeld is 'onderwijzen' - de ambiguïteit hindert mij...

-D voegt nogal bruusk laatste regel toe ui II, 'waar hij misplaatst lijkt. Hier vormt hij een mooi slot': Daarom blijft de Heilige in daadloze werkzaamheid en beoefent hij de woordeloze leer.

Vreemd is dan ook de onbedoelde bijbetekenis: dat omdat weinigen zo ver komen de Heilige zo zou handelen...

 

XLIV

'weet waar zich op te houden' - op het traject tussen de uitersten. Hier is de interpretatie 'die van ophouden weet' ook verleidelijk.

▓ varianten
r. 2: D heeft 'rijkdom'; MB 'waren'

r. 3: G heeft 'painful' ipv L's 'greater bane'...

r. 5: MB heeft gek genoeg: 'zal zeker ten volle verloren gaan'... vreemd...

r. 6: te schande maken; MB heeft 'veracht worden'; D: komt niet te schand

r. 7: D heeft 'weet waar zich op te houden' - uiteraard naar de Weg verwijzend, maar 'stoppen' is ook een taoïstisch begrip...

r. 8: buiten gevaar blijven - zie eerder

slotregel: MB heeft 'eeuwig en blijvend zijn'; L: You can then endure; G: He will stay forever safe...

 

XLV

r. 1 & 2: zoals van de Dao.

slotregel: dit lijkt tevens op de hemel te slaan.

▓ varianten
-nog niet tevreden over r. 1, m.n. niet over 'beschadigd'; MB heeft 'grootste wasdom lijkt een scherf te missen'; D: 'Als men het gaafste beschouwt als gebarsten, verslijt het niet in het gebruik'; L: 'Great perfection seems chipped, Yet use will not wear it oout'

-D's constructie met 'als' niet overgenomen, ook geen overtreffende trappen 'grootste' zoals bij D en MB
r. 6: ipv 'vaardigheid' heeft D 'het handigste als dom'; L: 'skill seems awkward'; MB: 'arglist lijkt onhandig'

-slotregel - of: voor de wereld?; L heeft: One can be a leader in the empire; G: 'set things in order in the universe'... B: 'zijn het rechte onder de hemel'

Alternatief: Met zuiverheid en rust
Kan men heerser van de wereld zijn.

Maar D legt uit dat het om het woord 'tsjeng' gaat, 'het rechte'...

 

 

XLVI

De laatste vier regels betekenen nogal wat, als je ze zoudt willen opvolgen. Maar waarom zou dat altijd en overal moeten? Je kunt ze ook in sommige dingen ter harte nemen of in sommige tijden. We kunnen niet allemaal volslagen asceten worden.

 

▓ varianten
-zin 1: D: 'spant men renpaarden uit vanwege hun mest'; en MB: 'verdrijven ze de renpaarden om te bemesten'; - en de parallel met het individu dat z'n lichaam ahw bemest is er dan ook meteen... L lijkt er dus naast te zitten met 'are relegated to ploughing the fields'...

-buiten de stadsmuur; - L: on the border; MB: in de voorstad - D vult aan: 'zelfs in de heilige weiden bij de offerterp'; en D zegt ook nog: 'ik weet niet of de Chinezen toen wel mest kenden'

-Er is geen grotere misdaad dan te veel begeerten hebben; D heeft: 'dan begeerten goed te keuren'
-de regel daarop: D: 'dan niet weten van genoeg'

XLVII

Bottomline: alles is beleving.

 

▓ varianten
-r. 6 - 'reizen' lijkt voor verbetering vatbaar...
-r. 7 - D: 'zonder te zien, geef hij alles de (juiste) naam'; MB: 'benoemt zonder te zien'

XLVIII

Je kunt 'kennis' zien als iets wat de onbevangenheid wegneemt.

De 'wereld' lijkt hier heel dicht bij die van het filosofisch idealisme te komen, een wereld die alleen in jezelf bestaat.



▓ varianten
-r. 1; D heeft 'wordt elke dag meer', en in r. 2 'wordt elke dag minder' - dit is te overwegen... alleen komt regel 3 dan uit de lucht vallen, of je moet het stellen: G doet dat wel aardig met 'is acquired' en 'dropped' -> vergaard / losgelaten?

-niet-doen, het welbekende 'woe-wei'; D heeft 'daadloosheid; en MB heeft net als elders het niet erg sprekende 'gelatenheid'; H heeft, in het Engels: 'unconcerned with affairs', geen mooie vertaling van 'woe-wei'...

-D heeft hier een alinea verplaatst naar LVII:
'Men verwerft Al-onder-de-hemel door bestendig te blijven zonder handelen. Zodra men handelt, is men niet in staat Al-onder-de-hemel te verwerven.'

-slot: G: 'ruled'; L: 'winning the empire'; MB draait het om: 'Wie greep heeft op heel het aardrijk laat het duurzaam met rust'

-D heeft 'niet in staat' in de slotregel ipv 'kan'; H heeft 'waardig zijn' wat over the top lijkt, al heeft MB 'niet waard'

 

XLIX

Het woordje 'troebel' licht dicht bij 'ondoorgrondelijk', en komt vaker voor in de Daodejing.



▓ varianten
r. 1 D heeft 'geen bestendig hart', maar legt uit: 'wil zeggen "geen vooroordelen"', dus L zit redelijk goed met 'no mind of his own'; B: 'geen onveranderlijk hart' is nog niet zo gek, eigenlijk beter dan D; en R: 'has no fixed mind' lijkt goed, maar toch lijkt 'vastliggende gedachten' me te omslachtig

r. 5: Zo vermeerder ik het goed-zijn - twijfel ik nog een beetje aan; L: 'In so doing I gain in goodness'; D: 'zo verkrijg ik (dat allen) goed zijn'; MB heeft 'De Kracht werkt ten goede' en 'De Kracht werkt oprecht' - D vertelt dat 'te'='Deugd' vaak verward wordt met 'te'=verkrijgen... Heeft MB daar wel naar gekeken?; L heeft eveneens: 'gain'

-slotregels, vanaf 'De wijze...' - in alle vertalingen anders, zoals bijna overal probeer ik hier L, D en MB met elkaar te verenigen... Nog te verbeteren?
R: 'merges his mind' en B met een wijze die als de dood is dat hij onrustig zou worden... zijn curieus en niet serieus te nemen.

-chaotisch; of: troebel? of: leeg?

-waarom heeft D: 'onmondige kinderen'? - kleine kinderen? Dan zou je weer aan 'zuigelingen' gaan denken, toch? MB doet dat ook daadwerklijk in het commentaar van Heshanggong.

-G's slotregel 'He behaves like a little child' = absurd!

L

r. 1: het tegendeel van wat men denkt, en een prolepsis-achtige constructie.

'drie van de tien' opgevat als ruwweg een derde.

 

▓ toelichtingen
-D; pag. 154

▓ varianten
r.1 Uitgaand is het leven, ingaand is de dood; L heeft 'When going one way means life'; D heeft 'Uitgaan is geboren worden'; MB heeft 'Eruit komen is in leven blijven, naar binnen gaan is de dood'
-D: dienaren; L: comrades; MB: de soorten van in leven blijven (=omslachtig); G: followers;
-L: het rijk van de doden; D: streven naar de doodsplaats; MB: terreinen des doods;
-leven in stand te houden (D) - L heeft 'value life'; MB heeft 'pogingen tot in leven blijven;

-schragen (MB) - een ander woord zou welkom zijn...

-tegenkomt - hier lijkt bedoeld: niet in contact komt met

-D gaat zo ver dat die 'zij' 'kolder noch wapens aangorden'... Dat lijkt me niet goed, ik heb in elk geval L aangehouden; maar D zegt erover dat volgens hem 'vermijden' 'niet zo goed' is.

-het drie-op-de-tien van D, zo vermeldt hij keurig, wordt door velen gelezen als 'dertien', zo ook de veel latere H;

Dan krijg je dus zoiets als: de dertien begeleiders des levens en des doods (D heeft overigens in de tekst 'dienaren')

-D: Hoe komt dat? ipv Waarom dat zo is?

-slotregel, of: hij geen rijk der doden kent. ?

-en wat te doen met D's 'doodsplaats'? Hij zegt dat de betekenis letterlijk 'kwetsbare plaats' zou zijn.

Zie ook LXXXV.

LI

De Weg en alles onder de hemel, de hele natuur.

 

▓ varianten
-r. 3 - D: de aard der dingen; MB: Materie vormt hen
-r. 4 - je zou bij MB verwachten: wasdom ipv ontwikkeling

-r. 8 - maar omdat die van nature zo behandeld worden - D heeft: maar het is altijd geheel uit zichzelf zo

-Immers, de Tao brengt ze voort en de Kracht brengt ze groot; bij L ontbreekt hier 'de Kracht' vreemd genoeg

-ik volg hier MB; volgens D zou het worden: 'groot.
Zij doen hen groeien en voeden hen,' En L hanteert enkelvoud, en wel slaand op de Tao/way - wat hier te doen, ik neig nu toch naar L

-Het geeft ze leven maar wil ze niet bezitten,
Het begiftigt ze maar verlangt geen dankbaarheid; als in II

-een na laatste regel (eerder gezien bij Lau): the steward;

-de laatste regels liggen weer zeer ver uit elkaar; D's 'Hij doet groeien maar bestuurt niet' is bij L 'It is the steward yet exercises no authority'

-geheime - duistere? (naar MB); mysterieuze? (L);

LII

r. 8 & 9: 'ingangen' en 'poorten' - bedoeld moeten zijn de zintuigen. Want stel je die open, dan krijg je te maken met begeerten... Een duidelijk pleidooi voor radicaal ascetisme.

 

▓ varianten
-D noemt dit een van de duisterste hoofdstukken van het hele werk...

-hier geef L gek genoeg de vt en D de tt
-r. 2 D heeft 'kan worden beschouwd als'; MB: 'als moeder van heel het aardrijk'
-Loop je de rest van zijn leven geen gevaar (L), luidt bij D: 'dreigt geen gevaar voor de vernietiging van het lichaam'; MB: 'zul je tot de ondergang van het eigen lijf geen gevaar lopen';


-MB: 'zal zijn hele leven geen moeite hoeven doen'; L: 'And all your life you will not run dry'; D: en voor de voltooiing van uw lichaamsontwikkeling zullen uw krachten niet uitgeput raken
-scherpziend (D); L   heeft 'discernment'; G 'insight'; MB: 'scherpe blik'
-'het zachte' (D); L heeft 'subimissive'; G: 'yielding'; MB: 'het zachte bewaart'
-Stelt zijn lichaam niet bloot aan onheil (D); L: Bring not misfortune upon yourself; L gaat komt zelfs tot de oproep 'Bring not misfortune upon yourself' - het tegendeel van wat bedoeld lijkt; MB: 'Niets laten wegvloeien tot onheil van het eigen lijf'
-Dit heet: zich toeleggen op wat blijvend is (D), alleen heeft D 'bestendig', wat ik niet mooi vind. MB heeft weer 'duurzaam'; L: following the constant; G: learning constancy;

-D: 'bevorder uw handelen' ipv 'Vermeerder je doen'; L: Add to your troubles

dus vanaf 52: je ipv men

-dit leidt bij mij tot: laat ik maar 'je' gaan gebruiken ipv 'men'

vergelijk ook XVI

 

LIII

Dit hoofdstuk is wereldwijd nog altijd helemaal geldig!

▓ varianten
-D heeft (ouderwets): 'Veronderstel dat ik met een grein van kennis zou wandelen op de grote Weg,'; L: the least knowledge; MB (gek genoeg): 'Zo ik omvangrijk kennis had,' ... en dat lijkt hinein-geïnterpreteerd...
-De grote Weg is recht; D heeft 'effen', en L 'easy', MB: 'uitermate vlak'
-Als het hof... - L heeft (kort door de bocht): The court is corrupt; en toch is er wat voor te zeggen; zoals vaak kiest MB een soort middenweg: Waar het hof uiterst verzorgd is, Daar zijn de velden vol onkruid...
-gereinigd (van D overgenomen vanwege de waarschijnlijkheid dat het om rituele reiniging kan gaan; het stokpaardje 'rituelen', laag in de taoïstische rangorde - zie eerder

-een na laatste regel - L: 'taking the lead in robbery'; B: 'Dat heet pralen met roof'; D: 'roverij en pocherij'; MB: 'Diefstal en schofferen'






LIV

De een-na-laatste zin roept vragen op. Het zou kunnen dat hier gedoeld wordt op de verschillende kenmerken van genoemde categorieën. Als je bijvoorbeeld de staat (of de overheid) als persoon beschouwt, maak je een denkfout en kun je ten onrechte een kil gevoel krijgen of persoonlijk boos worden op die staat/overheid.

Tot dit soort ontdekkingen kan de Daodejing je brengen.

▓ varianten
-r. 3 - of wordt hier bedoeld dat offers tijdens het offeren niet mogen worden afgebroken? Dat zou wél vreemd zijn.

-R heeft iets heel anders: 'The descent of children and grandchildren ... is unending' - vreemd, vreemd.

-Beoefen... - L heeft 'Cultivate';
-in je persoon, want 'eigen lijf' is te beperkt tot het fysieke - L: in your person; D: 'in zijn persoon';
-r. 4 D zegt dat 'hem' de Tao is, de Weg; G zegt dat het een achteropplaatsing is en dat 'hem' dus op 'Kracht'/'Virtue' slaat; L stemt overeen met D, en ik denk dat dat dus juist is.
-echt zijn -> werkelijk zijn
-En zijn kracht zal blijvend zijn; MB én G hebben gek genoeg beiden hier gekozen voor 'grow'/'groeien'
-overvloedig - kan dit wel? D heeft opeens: 'bewerkt de Deugd ervan welvaart'; ...?

-na 'Daarom:' tamelijk duister, maar moet haast wel betekenen dat persoon/familie/buurt/staat en wereld vergeleken moeten worden met de de ideale, namelijk waarin de Tao beoefend wordt... ?

-De heeft in een na laatste regel: 'zoals de persoon wordt gezien als een persoon... zo wordt Al-onder-de-hemel gezien als A...' Dat maakt de laatste regel wél iets begrijpelijker...

-laatste regel ook in XXI en LVII

LV

De pasgeborene is een en al groeikracht, en het tegendeel van dat wat tot volle wasdom is gekomen (en dus alleen nog maar minder kan worden).

Late volwassenheid = lang jong blijven, zo lijkt het devies.

'Met de geest de qi sturen' lijkt een waarschuwing tegen een al te fanatiek beoefenen van meditatie met al te hoog gestelde doelen, zie de aantekening in de begrippenlijst.

▓ varianten
-Dat komt doordat zijn kiemkracht op het toppunt is - conform L ('its virility is at its height'), met 'kiemkrach' van MB. D heeft: 'doordat de fijne essentie (in hem) tot volle ontwikkeling is gekomen';

-misschien toch iets met dat 'virility'?

-liever 'Harmonie kennen' dan D's 'Kennis der natuurlijke harmonie' - dan wordt het toch weer intellectueel...

-verlichtheid... L's 'discernment' eerder door D weergegeven met 'scherpziendheid'... MB: 'scherpere blik';

-Met de geest de levensadem aansporen heet gewelddadig; grote verschillen: L heeft 'the breath'; D heeft 'de levensadem forceren betekent stijfheid' - ik zou dan aan 'verkramping' willen denken... En wat te denken van MB: 'Degene wiens hart de adem te werk stelt wordt metterdag sterker.' Dat lijkt absurd.

-misschien toch liever 'adem' ipv 'levensadem'?

-Dat aansporen... D heeft 'Dit (forceren)...' na daarvoor 'Wanneer de dingen hun wasdom hebben bereikt, verouder zij'; MB heeft 'Wanneer wezens volgroeid zijn, worden zij oud'; wat tamelijk obligaat is

-Consequent: 'het blijvende'

Vergelijk ook X, XXVIII
En: LXX waar L dezelfde aanpassing heeft gekozen...: A creature in its prime doing harm to the old / Is known as going against the way';

LVI

r. 8 & 9: de schijnbare gelijkheid met gewone mensen zoals de wijze die bereikt.

Het slot lijkt eerder op de Weg te slaan dan op de wijze - maar heel veel maakt dit niet uit.

▓ varianten
-D heeft deze eerste twee regels verplaatst naar LXXXI
-r. 3 en 4, idem als LII, maar bij D, gaat D over op een 'Hij' die dat allemaal doet ipv de aansporing bij L en hier...

-Laat zijn wielen slechts oude sporen kiezen... D heeft hier: 'effent zijn sporen' - ik had eerder in IV: wordt één met het stof...

Slotalinea: L heeft het over 'it', D over 'hij' (zijnde de wijze); Lau heeft heel andere lezing: 'you cannot bestow benefit on it, nor can you do it harm; you cannot ennoble it, nor can you debase it. / Therefore it is valued by the empire'. D lijkt mij hier juist en L onjuist.

Zie ook IV

Zie ook XXVII - wel of niet in oude sporen rijden?

LVII

r. 4: 'Hierdoor' - hoogstwaarschijnlijk de innerlijke beleving.

-onbewerkt hout - een sleutelbegrip, vaak weergegeven met begrippen als 'simpelheid', 'echtheid', 'natuurlijkheid' - zie bijv. Tao of Pooh voor uitleg.

▓ varianten

-r. 1 'met redelijkheid' - of: met normale regels - of: rechtmatig / met rechtmatigheid

-r. 2 'niet-doen' - het is de vraag of dat hier mag/kan; L: 'not being meddlesome'. De oude vertaling 'het ongehouwen blok' is niet erg juist, want er is bijv. sprake van dat door 'houwen' er dan 'vaatwerk' ontstaat.

-je zou alles kunnen inkorten, dus 'er zijn' weglaten evenals 'wordt', 'de mensen hebben' en 'er komen' - ik moet zeggen dat ik dat preganter vind... Doen dus?

Hoe meer geboden en verboden,
Des te armer het volk.
Hoe meer scherpe wapens,
Des te meer onrust in de staat.
Hoe meer vakmanschap,
Des te meer nieuwigheden.
Hoe meer wetten en verordeningen,
Des te meer dieven en rovers.

-D heeft andere insteek: 'Een land moge worden geregeerd met behulp van rechtmaken ... maar Al-onder-de-hemel...'; MB gaat nog verder en voert een 'hij' in die dan de Hemel is...;
-W heeft 'By what is whithin me!' Hij heeft trouwens veel uitroeptekens, ben ik het niet mee eens... De wijze gebruikt geen uitroeptekens...

-W heeft niet 'hoe meer scherpe wapens' maar 'hoe scherper de wapens' - en dat is enigszins vreemd

-Des te meer vreemde dingen er gebeuren... -D heeft 'voortgebracht', bij L: 'novelties multiply'

-bij L moeten de 'wetten en verordeningen' 'better known' zijn; bij W 'more articulate'; MB: 'Voorbeeldige dingen krijgen allengs meer glans' is een heel andere weg ingeslagen

Ik verkies rust, en het volk wordt vanzelf recht - 'recht' (D) is bij L 'rectified', bij W 'in their regular grooves', bij MB 'het volk recht zich vanzelf'...

 

 

 

 

 

LVIII

Dit hoofdstuk en onze tijd; het contrast is kolossaal, evenals onze waanwijze domheid.

Hoe meer wij eenvoudig, rechtvaardig, goed willen maken, hoe erger alles escaleert. Als de overheid calculerende burgers kweekt, is de schade gigantisch, want het natuurlijke sociale (dat veel grotere maatschappelijke waarde heeft) wordt kapotgemaakt.

Sommige grote bedrijven snappen dit dan weer, en proberen (gedreven door winstmotieven) weer iets van die veel waardevollere menselijke maat te laten ontstaan en te benutten.

r. 2-4: de wijze die rechtvaardig is, lijdzaam en onopvallend.

▓ varianten
-al eerder L's 'government muddled'; W: 'mum, mum'; 'maar zo zo'?; 'losjes'; 'nonchalant'; 'soepel'?;

-gebrekkig = negatief -> liever een neutraal woord?

-gebrekkig - -> iets beters?
-oprecht... - D heeft 'louter', MB 'zuiver'

-r. 3 - 'nauwlettend' van H; L heeft 'alert'

-Wie waar de overgang is? - is er nog iets beters?

-r. 7/8 - MB: 'Waar het rechte ontbreekt / Wie recht is, zal daar op zijn beurt verkeerd worden'; D: 'Daar er geen normale toestand is...'; W: 'Is there no norm of right?'; L: Does not the straightforward exist?
-Omdat er geen normale toestand is - D = hier onzeker over, en W en L hebben dus een vraagzin... anders?

-laatste 4 regels: W (en L in één regel) heeft een actievere wijze, die:
squares without cutting
carves without disfiguring
straightens without straining
enlightens without dazzling.
Vooral dat 'straining' komt vreemd over, vergeleken met de andere vertalingen, die overigens ook weer enorm van elkaar verschillen

-laatste 4 regels G:
Therefore the sage is sharp but not cutting,
Pointed but not piercing,
Straightforward but not unrestrained,
Brilliant but not blinding.

In eerder hoofdstuk herstellen: alert - nauwlettend?

LIX

r. 1: De Daodejing is uitgesproken liberaal te noemen, want alleen als je niet regelt, komt wat echt goed is boven en kan het gaan werken. Iets te veel 'besturen' is dus al destructief, laat staan als je een regelzieke overheid hebt. De schade die die aanricht is niet te overzien, en dat wordt maar heel weinig beseft.

 

▓ varianten
-W: frugality; G: restraint; L: sparing'

Er is wat te zeggen voor 'frugality'/zuinigheid vanwege de parallel met 'het lijf besturen', maar 'matigheid' is niet slecht en mist de huishoudelijke bijbetekenis.

-W: Matig zijn betekent terugkeren voor je afdwaalt; D heeft 'vroeg aan het werk gaan' om de vergelijking met de echte landarbeid en oogst vol te houden... L ziet het weer anders: 'It is because he is sparing / That he may be said to follow the way from the start'

-'terugkeren voor je afdwaalt'  ben ik nog niet helemaal te vreden over (vanwege 'je' en vanwege 'afdwaalt') - ik heb dus gekozen voor het weten te stoppen... het handelen volgens de Weg - maar MB en L hebben allebei iets in de trant van: dan kun je als eerste de Weg volgen... L: from the start - je vraagt je dan af welke 'start'

-W heeft voor 'een dubbele voorraad aan Kracht' 'a double reserve of Virtue'

-dat je niet kunt overwinnen - weer een 'je'; L voert in r. 1 een bestuurder in, en kan vervolgens met 'he' werken

-Als niemand je grenzen kent - W stelt een voorwaarde: 'Only he who has reached an invisible height';

-Wie de moeder van een staat bezit - naar L, maar MB: 'Wie de moeder in de staat behoudt kan eeuwig en blijvend zijn'

-slotregels: een oerwoud van verschillende interpretaties:
L: to see many days; W: 'This is the way to be deep-rooted and firm-planted in the Tao. / The secret of long life and lasting vision; MB: 'De Weg van eeuwig leven en de blijvende blik'; D: '...de Weg is voor Lang Leven en Duurzaamheid';

 

-Kies ik dus inderdaad voor 'je' overal of niet?

LX

r. 1: kleine visjes kook/bak je zonder er met kookgerei aan te rommelen omdat het dan uiteenvalt. Duyvendak haalt Han Féi-tze aan: 'dat men het volk niet moet afmatten door bestuursmaatregelen en herhaalde veranderingen'.

Kijk naar onze verrationaliseerde zorg, andere publieke belangen als NS, post, elektra, water, banken (denk aan de vroegere gemeentegiro's en de Post- Cheque en Girodienst), en de schellen kunnen van je ogen vallen.

 

▓ toelichtingen
-bij kleine visjes wordt het klaarmaken simpel gehouden, geen ingewanden eruit, niet te veel aan rommelen omdat ze dan kapotgaan

▓ varianten
-het meervoud 'visjes' is van D, vertalers vergeten vaak dat het Engelse 'fish' ook meervoud kan zijn, maar W en L hebben 'a small fish' terwijl bijv. sprotjes zo klein zijn dat je die nooit in hun eentje zult koken/bakken.

-tweede alinea - W heeft 'demons have no spiritual powers'; L heeft 'the spirits lose their potencies' met een geforceerd vervolg;

-ver ernaast lijkt G: The Sage himself will also be protected; Dan kan de slotregel nooit meer zinnig worden...

Slotregel - D: zal hun Deugd wederkerig tot hetzelfde doel leiden; L: each attributes the merit to the other; W: If only... all the benefits of lif would accumulate in the kingdom; MB: Dus vinden hun Krachten onderling aansluiting; en MB interpreteert dat de geesten en de wijze elkaar niet 'wonden' en dat hún Krachten onderling aansluiting vinden, dit lijkt mij onjuist; D interpreteert 'wijze' (vorst) en volk zullen samen voor een goede regering van niet-doen zorgen.

slotregel anders?

LXI

Een grote staat is als...

▓ varianten
-r. 1 MB: moet een benedenloop zijn; het woordje 'moeten' bevalt niet, maar er zit toch wel wat in, de uitleg van Heshanggong: 'aan een benedenloop van de Yangtse en de meren, zonder het nietige en fijne tegen te werken'

-D heeft in r. 3 'moer' en 'hengst'; zie VI

-r. 4 stilheid - helemaal lekker vind ik het niet - elders anders? MB heeft 'rust'; H 'kalmte'

-De een verkrijgt door lager te worden, de ander door laag te blijven - bijna helemaal volgens D; W gaat zo ver niet en lijkt er enigszins naast te zitten

-worden opgenomen en dienen - minder omslachtig?

 

 

LXII

r. 1: 'bewaarplaats' - heeft symbolische betekenis als in elk geval belangrijke plek, volgens Duyvendak 'het belangrijkste op een plaats waar men het niet verwachten zou', wat mooi overeenkomt met de Dao en de onverwachte wisselingen tussen yin en yang.

Opvallend is de acceptatie van 'de niet-goeden'. Ook hierover ben ik nog niet uitgedacht.

▓ varianten
-D heeft 'de zuid-westelijke hoek van het huis' ipv bewaarplaats, en er zit een heel verhaal achter dat mij lijkt de kloppen; L: refuge; MB: bewaarplaats; W voegt 'hidden' toe: 'the hidden Reservoir of all things', mogelijk om D's verhaal zeg maar enigszins weer te geven;

-r.2 L: It is that by which the goodman protects;
W: A treasure to the honest, it is a safeguard to the erring; D: Hij is zowel het juweel van goede mensen als de toevlucht van niet-goede mensen

-r.3 L: And that by which the bad is protected; MB: En wat door slechte mensen behoed wordt; - ongelooflijk!

-begin 2e alinea: D en L zeggen hier beiden dat je met mooie woorden waardigheid kunt kopen en je met mooie daden boven anderen kunt verheffen. W en MB zeggen dat mooie woorden iets op de markt vermogen, daar scheiden hún wegen weer en vindt alleen Wu dat een mooie daad een ander cadeau kan worden gegeven. Curieus...

-MB en D hebben voorafgegaan door, maar W en L hebben 'gevolgd door een vierspan'

-op de Tao - wordt waarschijnlijk in volgende fase 'op de Weg'

-En wie overtreedt aan de gevolgen ontkomen; D: wie zich vergrijpt, ontsnapt erdoor; W: And the guilty are forgiven; L: and escaped the consequences when one transgressed;

-laatste regel - D: hoog geschat; W: it is such a treasure to the world; L: valued by the empire; MB: Dus is dit het aanzienlijkste in heel het aardrijk;

-in ere gehouden -> zo in ere gehouden?

LXIII

Eerste zes regels: meer is vaak minder, en minder is vaak meer.

r, 7-14: ik noem dit salamitactiek, zo komen veel dingen tot stand, in kleine stapjes.

Laatste twee regels: belijd een pragmatisch pessimisme, en het valt altijd mee.

▓ varianten
-commentaar D: epigrammatisch karakter, met telkens werkwoord/substantief, hier houdt L zich niet aan, hij is hier omslachtig. 'daadloze' omdat hier 'niet-doen' te gladtrekkerig is?
-in dit hoofdstuk de aansporende wijs, omdat de meeste vertalingen hem hebben, maar de aansporende wijs of niet? blijft een probleem - maar of je dan consequent moet gaan zitten zijn is weer een andere zaak... ?
-r. 2 L heeft meddlesome - is eerdere vertaling met 'niet-bemoeien' dan wel goed?
-r. 4 W heeft 'the low' - maar is dat dan hetzelfde laag als van een groot land en rivieren? Alternatieve r. 4: Vergroot het kleine?
-D brengt regel 6 over naar hoofdstuk LXXIX


-W heeft als regel 7 en 8:
Nip troubles in the bud.
Sow the great in the small.
Dat lijkt wat kort door de bocht. Ik kies voor modernisering van D. L is extreem uitgebreid hier. H's 'Smeed plannen voor het moeilijke als...' is omslachtig.

-D heeft:
De moeilijkste dingen in Al-onder-de-hemel beginnen met het gemakkelijke.
De grootste dingen in Al-onder-de-hemel beginnen met het geringe.
Dit bijna Duitse, overdrachtelijke gebruik van 'beginnen'... ik ben nog niet helemaal zeker, maar heb er hier voor gekozen
-W gaat verder met 'moeten aangepakt worden'
Kijk je dan naar het vervolg, dat de wijze nooit het grote tot stand brengt, dan ontstaat het beeld van de wijze die zorgt voor het kleine, het begin - dat lijkt mij te kloppen.

-Daarom doet de wijze nooit grote dingen; D heeft hier erbij staan: 'tot het eind' - moet dat er nou bij of niet? Idem in de slotalinea.

-en W heeft als slotalinea een andere uitleg hiervan:
Therefore, the Sage, who regards everything as difficult,
Meets with no difficulties in the end.

-slot: D laat het weg in LXXIII, waar het ook voorkomt - W kennelijk ook trouwens.

LXIV

De eerste regels zijn een pleidooi voor beleid dat niet achter de feiten aan holt, iets wat in onze democratische, korte-horizon-tijd meer regel dan uitzondering is.

'Een mansdikke boom' - eigenlijk staat hier 'een door één man te omvademen boom'. De lengte van een mens is gelijk aan de afstand tussen zijn vingertoppen (bij uitgespreide armen); 'mansdik' is iets minder dik dan 'door één man te omvademen', maar het klinkt dikker dan dat, vandaar mijn keuze.

Begeerten worden in de Daodejing als te vermijden zaken gezien. Ook bij grote filosofen, bijv. Spinoza, vind je dat terug. Spinoza heeft het over 'lijdingen', dingen die met je gebeuren zonder dat je het vanuit jezelf wilt, onvrijheden dus. Maar wij zien begeerten vaak als iets begerenswaardigs.

▓ varianten
-nu ik W erbij heb, sinds 57, vind ik Lau steeds vaker uitleggerig, hineininterpretierend - en dat gaat ten koste van de lezer, die dan te veel duidelijkheid krijgt en zijn eigen ontdekkingen niet meer doet (zie ook de inleiding)

-regel 2 Waar nog geen voorteken van is, is makkelijk te voorkomen. = lelijk - moet beter kunnen (veel vertalers hebben het 'voorteken' ijskoud geëelimineerd) of: plannen maken. of: dingen aan te pakken?

-volgens mij zit in 'broze' de connotatie 'nog', enigermate... (verg. het woordje 'pril' dat het nog wat sterker heeft)
-toch: misschien moet er 'nog' toegevoegd worden aan de regels 1, 3 en 4

-D: een vaam dikte - een vadem is de afstand tussen de handen bij gestrekte armen, veel meer dan W; W: as big as a man's embrace; B: een niet te omvademen boom; omvatten: een net te omvatten boom?

-waar je voeten staan... - met waar je voeten op staan? D: met wat is onder de voet;

-Wie drukte om iets maakt, bederft het etc - zie ook XXIX 4e zin, bij W anders geformuleerd

Deze regels:
Wie drukte om iets maakt, bederft het.
Wie iets vastgrijpt verliest het.
De wijze maakt om niets drukte en bederft dus niets.
Hij grijpt niet vast en verliest dus niets.
...heeft D naar XXIX verplaatst

Bij het aanpakken van dingen bederven mensen ze vaak vlak voor voltooiing. = niet zo mooi; W: just at the point of success;

W voegt in 'en geduld [op het eind]', maar geen van de anderen doet dat...; MB heeft 'Let op dat ze eindigen zoals ze begonnen zijn...'

-slotalinea - de wijze begeert niet te begeren?
W: Sets no value on rare goods / Learns to unlearn his learning; MB: 'leert wat niet te leren is' - dit lijkt misplaatst!

-Leert het niet-leren (D) - lijkt te kort door de bocht. W: Learns to unlearn his learning;
Dit is moeilijk want 'leren' is ook een elementair positief begrip in het taoïsme. Bedoeld moet zijn dat de wijze eenvoud nastreeft, in die zin is W een oplossing. L: learns to be without learning;
Ik heb gekozen voor: Leert geleerdheid af; maar 'geleerdheid' is een erg zwaar woord... anders?

-slotregels bij D: Zo bevordert hij het natuurlijk verloop der tienduizend dingen, zonder het te wagen zelf te 'doen';

-Hij helpt de tienduizend dingen hun eigen natuur te vinden - is dit niet te prozaisch? Het is W, maar ook (letterlijk...) G! MB: Hij herstelt waar de meerderheid te ver gaat.

W's slotregel is vreemd, om niet te zeggen bizar: But does not venture to lead them by the nose;

-Maar waagt het zelf te 'doen'... Ben ik nog niet tevreden over, m.n. die aanhalingstekens, maar kunnen ze gemist worden?

-L: and to refrain from daring to act; hier helpt de wijze de tienduizend dingen om niet te gaan 'doen', maar 'refrain from daring to act' is vreemd, tegenstrijdig en onwaarschijnlijk.

LXV

'Met kennis' is op te vatten als 'vanuit rationalisaties en abstracties' in plaats van vanuit de natuurlijkheid.

Ook moet ik hierbij denken aan de stortvloed van brieven, folders en krantjes die onze overheid over ons uitstort, voo het zelfs maar lezen waarvan we niet eens genoeg tijd hebben, en bovendien, wanneer leven we dan nog? Alsof je elke dag met je overheid in conclaaf wilt zijn.

Een overheid zou alleen het hoognodige moeten regelen, zo lijkt de Daodejing onze tijd bijna voor te houden.

▓ varianten
-hielden het dom (naar D, harde woorden), maar W heeft: to keep it in a state of simplicity;
-te slim zijn... - D: door te veel kennis; W: Because they are too clever!; L: they are too clever; MB: door hun overmaat aan slimheid (semantisch mooi);

-Als het volk moeilijk te besturen is, komt dat doordat het te slim is. - beter?

-Is een weldaad voor het land - 'zegen' kan niet want religieus getint, jammer dat 'weldaad' het woord 'daad' bevat... beter?

-D: Raadpleegt ook de Maatstaf; W: is to possess a rule and a measure; MB: is zeker het model; H: begrijpt ook het principe;

-Zhuangzi: 12/VIII 'de mysterieuze deugd / Die meegaat met de grote stroming'

-slotregels Wu: It leads all things to return, till they come back to Great Harmony! D: En is tegengesteld aan de dingen: zo bereikt zij ten slotte de grote Meegaandheid.; MB: Het omgekeerde van de wezens / En toch de allergrootste meegaandheid; L: But when things turn back it turns back with them. Only then is complete conformity realized;

Het slot lijkt mij zo in de buurt van wat het kennelijk moet zijn - ik ben er dus onzeker over, maar de verschillen tussen de vertalingen zijn dan ook extreem.

LXVI

Hier en daar lopen ze tussen ons rond, het soort wijzen waarvan in dit hoofdstuk sprake is, zelfs in de politiek.

▓ varianten
-begin: D heeft 'bergdalen'
-MB: dat zij er het beste in zijn tot hen af te dalen; (en dus niet lager dan die dalen, dat klopt mi niet

-2e alinea:
-En de mensen leiden door achter hen te gaan staan - is dat niet te veel NL-idioom en te weinig taoïstisch voor/achter? Dus anders?

-3e alinea
-D: zonder dat het volk schade lijdt; MB: zonder dat het volk hem kwaad doet; (dat is het tegengestelde!); H: ziet het volk hem niet als een bedreiging - grappig, via doordenken kun je MB toch nog volgen...; L: causes no obstruction; W: they do not feel hurt; - wordt een beetje er popi...

-naar voren duwen... - MB: wijkt heel het aardrijk met graagte voor hem;

-D: streeft/weerstreven; MB: strijdt/strijden; W: strive; L: contend

D: zie voor 'moe van hem worden' ook LXXII

 

LXVII

Dit hoofdstuk komt, in een gladdere vertaling, wel voor in overlijdensadvertenties.

Interessant is de kennelijk gewenste combinatie zachtmoedig-strijden. Zoals zo vaak kun je er een heleboel redeneringen aan verbinden; eentje is bijvoorbeeld dat als je zachtmoedig bent, je waarschijnlijk alleen strijd als je daartoe gedwongen wordt, uit zelfverdediging dus; ook zul je niet al te zeer, al te fanatiek strijden en daardoor allicht beter zijn, meer overzicht behouden enz.

▓ varianten
-al het andere... - D: onconventioneel schijnt (stijlbreuk); MB: lijkt ik onwaardig...??; - -> alle andere dingen?

-zou hij lang geleden al klein geworden zijn... - W heeft: how small it would have been from the very beginning!;

-Die ik vasthoud en behoed - ik vind 'koester en bewaar' mooier, maar lijkt minder juist - wat te doen?

-MB: De eerste heet: liefde als voor de eigen kinderen;

-Omdat ik matig ben, kan ik vrijgevig zijn... - L heeft 'to extend one's territory'; MB: 'Spaarzaamheid, daarom volhardt hij in breed maken' - in elk geval lijkt 'spaarzaamheid' mij niet zo'n goede keus;

-hoofd zijn van de ambtenaren (W: chief of all vessels) - zie ook XXVIII - D heeft hier 'hoofd worden van alle instrumenten'

-Wie moedig wil zijn zonder meedogen - Hier slaan D en MB een reactieve toon aan, mopperig zelfs - is dat wel in de geest van de Tao?

-W:

-een leider zonder te willen volgen - naar W, je kunt ook denken aan D's de laatste/de eerste; vergelijk r. 6 LXVI;

MB verschilt enorm van de andere vertalingen...

H: aantekening: '67, 68 en 69 dienen als één geheel te worden gelezen'

-bij W lijkt de slotregel enigszins christelijk van aard (ruilhandel met Heaven): 'For Heaven will come to the rescue of the merciful, and protect him with its Mercy.'

-Als de hemel wil redden, beschermt hij met meedogen... Hier zijn diepe redeneringen mogelijk: de hemel redt met 'zijn' meedogen (wat W heeft), maar je kunt ook lezen door mededogen te verlenen (bijv. als 'beschermende muur' (H) of 'afweer in de vorm van liefde als voor de eigen kinderen' (MB)


LXVIII

Niet in de strijd gaan zitten.

▓ varianten
-D: aanvoerder ipv soldaat - toch 'aanvoerder' kiezen?
-D: niet krijgshaftig; W: agressive; L: formidable

-Is geen strijd met hem aan te binden... - L: does not join issue; W: by not antagonizing him;

-Stelt zichzelf lager dan hen - is dit goed?

-Dat heet de Kracht van niet-strijden... - zie ook 66: waar D heeft 'niet-streven' - en ik: wedijveren / niet-wedijveren

-Dat heet de inspanningen van anderen gebruiken (naar L), maar D heeft 'dit noemt men de kracht van het gebruiken van mensen'; en W: using the abilities of men

D: 'hemels' duidt zoals vaak 'dat wat natuurlijk is' aan...

LXIX

Alleen strijden als het niet anders kan.

 

▓ toelichtingen
-gastheer / gast: de gastheer neemt het initiatief, de gast neemt de wapens later pas op

-kostbaarheid - volgens MB het eigen lijf

▓ varianten

-dare = een voortdurend probleem, als je het vertaalt met 'waag' heeft dat toch een heel andere waarde dan als 'schroom' (en 'schroom' is weer een tikje te schroomvallig voor 'de wijze'...)

-Ik waag het niet gastheer te zijn, en speel liever voor gast; - een korter alternatief: Ik ben liever geen gastheer maar gast... doen? - zie ook LXXIII

-Dat heet marcheren waar geen weg is - D heeft 'niet "voorwaarts mars" gaan - wat wel iets heeft...

-Want de vijand onderschatten betekent je kostbaarheden verliezen... - L en MB zijn identiek: So doing nearly cost me my treasure + 'deed mij bijna mijn kostbaarheid verliezen';

-slotregel bij D: 'is het hij, die toegeeft, die wint' (zwicht, wijkt?); maar: L: it is the one that is sorrow-stricken that wins'; MB: Daar wint degene die het verdrietigst is; W: victory belongs to the grieving side; H: hij die smart voelt;
Wat is wijsheid hier????? Is er een verband met 'meedogen' oftewel D's 'zachtmoedigheid' uit de LXVII?

 

LXX

Waarom hier vastgezet wordt dat niemand in de wereld 'mijn woorden' kan begrijpen, is mij een raadsel. Of moet hier een uitdaging van uitgaan, zodat de lezer (of ooit de toehoorder) zegt: ja, maar ik wel, hoor, daar doe ik mijn best voor.

 

▓ toelichtingen
-de jade - tablet die ambtenaren op audiëntie droegen
-boezem - hier: ruimte tussen borst en kleding

▓ varianten
-in praktijk te brengen... omslachtig, kan het pregnanter?
-Mijn woorden hebben een voorouder... W: Ancestor; D: hebben een samenvattend beginsel;

-Mijn daden hebben een richtsnoer... W: have a Lord; MB: voor taken is er een vorst; L: affairs have a sovereign; H: een meester;

Die mij begrijpen zijn schaars,
Die mij navolgen krijgen aanzien...
Hier heeft W voor: The fewer persons know me, / The nobler are they that follow me;

-slot: MB: maar koestert zijn jade; W: While keeping the jade in his bosom



 

 

LXXI

Als je iets zeker weet, toch het niet-weten blijven omhelzen, toch de mogelijkheid openhouden dat er ook ander 'zeker weten' zou kunnen zijn; de essentie van een open houding.

▓ varianten
-bedacht zijn op ipv 'alert'

r. 2: W: mental sickness;

r. 3: L heeft merkwaardig genoeg 'alive to difficulty' = alert op moeilijkheden te zijn...

-slotregel
L: that he meest with no difficulty
D: Zo is hij niet ziek
MB: Daarom faalt hij niet (extreem anders, 'feilen ziet, faalt .. niet')
W: This is the secret of health - dit durf ik niet aan te houden, het lijkt een nodeloos vrije vertaling

LXXII

r. 3 & 4: schrijnend contrast met NL anno begin 21e eeuw, waar de natuurlijke mens grotendeels plaatsgemaakt heeft voor de verkantoriseerde, geïndividualiseerde, calculerende, ontevreden en boze burger. En misschien is al die boosheid op een heel bijzondere manier wel begrijpelijk.

 

▓ toelichtingen
-thema: het gezag is beter naarmate het minder maatregelen nodig heef

▓ varianten
-r. 2: W: it is a sign a greater power is coming; MB: zal daar het grote euvel aankomen; H: dan kan dat waar ze ontzettend bang voor zijn, ieder moment in aantocht zijn (dit is het zogen. parafraserende vertalen, erg omslachtig);

-tweede alinea: 'het/zijn/het/Wordt het' van maken?

-r. 4 - D kiest voor 'mat hen niet af' vanwege r. 5 omdat de Chinese woorden verwant zijn, maar in het Nederlands lijkt dit geforceerd en in elk geval niet te werken zonder een aantekening als deze...

-Maar maakt zich niet bekend... - W: But makes no show of himself; L: does not display himself;

-r. 9 - W's en L's 'Loves himself' lijkt me niet over the top gezien ook R en B; D's 'is zuinig op zichzelf, maar hecht aan zichzelf geen waarde' lijkt me niet erg te werken; MB: Ontziet zichzelf / En geeft zichzelf geen aanzien;

-verheerlijkt -> prijst?

-W, hineininterpretiert?: He prefers what is whitin to what is without - alle anderen hebben iets met 'het een/ het ander, zoals vaker in de Daodejing.

LXXIII

De eerste regels lijken te maken te hebben met het feit dat de Daodejing ontstaan is na een eeuwenlange periode van oorlogen. De Daodejing bevat vrij veel aanwijzingen om te overleven ofwel lange te 'duren' in wat de 20e-eeuwse Joegoslaviës van toen geweest zullen zijn.

▓ varianten
-wagen - 'durven'? - dit moet dan vermoedelijk consequent overal worden doorgevoerd - 'wagen' lijkt juister, de wijze waagt het niet om te doen, hij kijkt wel linker uit... enz.
-zo gebruikt D ook (nog) niet 'niet-doen' maar vaak 'daadloosheid' (of niet 'doen') - dit ook nog aanpassen?

-Zelfs de wijze beschouwt dat als moeilijk... - L (aanhakend bij eerdere formuleringen): treats some things as difficult; bij D is de regel weggelaten, in overeenst. met T'ang, vanwege LXIII (dit klopt dus met L's letterlijkheid), ook bij H is de regel hier weggelaten, maar niet bij W; MB: Daarom beschouwt zelfs een Heilige dat als moeilijk;

-zonder streven... Hier is 'streven' duidelijk beter dan 'wedijveren' - eerder veranderen?

-Antwoorden zonder te spreken... W's 'To get responses without speaking' leek me eerst hineininterpretiert, maar heel begrijpelijk hier; MB (interessant) heeft hier: Spreekt niet en is toch het beste in beantwoord worden... Vandaar mijn keus hier: Antwoorden krijgen zonder te spreken; anders? D slaat een andere richting uit met: '...en toch goed kunnen beantwoorden (aan alle omstandigheden)'... Vernuftig gevonden - en dus niet correct?

-Dingen laten komen zonder te roepen... dat 'dingen' zit me nog niet helemaal lekker, ook zou ipv 'komen' 'gebeuren' misschien kunnen; (D: de dingen uit zichzelf doen komen); L: In attracting though it does not summon; W: to induce the people to come without summoning; W lijkt mij minder goed, omdat het ook over processen kan gaan...

-ontglipt... ontsnapt (D)?; MB lijkt me minder: ziet niets over het hoofd;

LXXIV

'Verwonderlijke dingen' veroorzaakten toen onrust, wat wellicht tot bloedvergieten kon leiden - dat is nu wel anders, bovendien hebben wij allemaal tijd over die gevuld moet worden met vertier omdat anders de verveling toeslaat.

▓ varianten
-r. 1 - de mensen/ze?
-r.2 - D: op welke wijze [dat is heel wat anders] ... met de doodstraf; W: 'with the spectre of death?';

-r.3/4 hier lijkt D fout te zitten met 'wie zou aldus durven te handelen' (dat hij het volk altijd de dood zou laten vrezen)

-r.  - D: zij die vernuftige (dingen) maken; L: those who innovate;

-parallel met LXXII: W heeft bij beide: 'niet meer', dus 'meer' alsnog toevoegen? Maar W heeft de neiging naar de lezer toe te gaan...

-Toch past D's oplossing beter bij r. 7 - maar Laozi is hier enigermate advocaat van de duivel, zo lijkt het (MB in Heshanggongs commentaar: Laozi's onvrede met de vorsten van zijn tijd, die klakkeloos straffen ipv vanuit de Tao te werken - precies zoals velen nu tegen een Bush aankijken...)

-één na laatste regel, 'houwen' is mooi als 'het ongehouwen blok' er toch weer in zou komen (ipv 'onbewerkt hout)

-slotzin - eindigt bij L niet met uitroepteken, bij alle anderen wel - waar komen die uitroeptekens vandaan? Staan die er in het Mandarijn?

LXXV

De belastingen en de bemoeizucht van de overheid worden hier in een paar regels afgedaan als oorzaken zelf van alle ellende.

▓ varianten
r. 1: W: Why are the people starving?; L: The people are hungry; D: Als het volk honger lijdt, is het... (volgt omslachtige formulering met '... die worden verteerd door zijn meerderen');

-2e alinea heeft W de toevoeging (vergeleken met de andere vertalingen): 'and have private ends to serve' - dit zit min of meer in alinea 1 bij L en bij D;

-3e alinea, W, D en MB hebben er niet 'de hogeren' in staan, alleen W heeft 'Because those above them make too much of life' - ik volg de meerderheid en dus niet W;

-ipv 'licht opnemen' heeft MB 'onderschat'; H: licht opvatten;

-het te veel streeft naar het leven... - L: set too much store by life';

-slotregels volgens D. W heeft een vrij wilde vertaling, zo lijkt het: The people have simply nothing to live upon! / They know better than to value such a life!;

C: foe wéi = 'juist omdat' (zegt D), en hier iets gewijzigd;


LXXVI

Ik moet hierbij vaak denken aan de fabel van de eik en de riethalm...

▓ varianten
-D en H beginnen met 'bij zijn geboorte', maar MB, L en W doen dat niet. L heeft de formulering slim opgelost: ... when living';

-r. 3 - de vertalers verschillen: D: de tienduizend dingen, planten en bomen; MB: Alle wezens en planten; L: Grass and trees; W: When a plant is living;

-r. 5 - D: dienaar  (verg. hoofdstuk 50); anderen hebben company (W), comrade (L); soorgenoot MB - H heeft wat ik ook bedacht: metgezel

-r. 5-6: gekozen voor 'het harde en stijve' en 'het zachte en soepele' - vanwege  het lelijke 'wat hard en stijf is, is';

-r. 7 - W wijkt sterk af: 'a mighty army tends to fall by its own weight'... Maar D noemt deze vertaling als een legitieme mogelijkheid! Hiervoor kiezen dus?
H: als een soldaat onbuigzaam is... - ook verderop 'Just as dry wood is ready for the axe', terwijl de dikke boom toch een taoïstisch beeld is...

-r. 8 - die bijl in L en W hoeft volgens mij niet, aan de fabel van de eik en de rietstengel denkend...

Ik had eerst:
De plaats van het harde en sterke is laag,
Die van het zachte en soepele hoog.
(maar de wijze is toch altijd laag, en wat hard en sterk is # wijs - dus ik weet niet of deze regels zo kloppen. W heeft wille be laid low / will be exalted; en L: takes the lower position / takes the higher position;)

LXXVII

De weg van de mensen... Hier wordt dus niet de mogelijkheid opengelaten dat 'de mensen' ooit en desgewenst 'wijzen' zouden kunnen worden. Dit is wellicht te verklaren uit het feit dat je rond 400 voor Christus adel had en gewone mensen, en de Daodejing schijnt dienst te hebben gedaan bij het onderricht aan adellijke jongens.

Frappant is dan opeens het besef dat ook in onze democratische tijden het idee 'elite' bij veel mensen leeft als iets wat goed is of nodig.

▓ varianten
-de weg - de Weg? de Tao - eerder abusievelijk 'de weg' gebruikt? Overigens gebruikt W beide...

-gedrukt... -> getrokken? (door de pees immers...)

-r. 1, of: Is de weg van de hemel niet als het spannen van een boog?

-W voegt in alinea 1 in: 'the bowstring' waar de anderen gewoon 'it' hebben - maar het is anders inderdaad raar dat de volgende zin bijna woordelijk weer hetzelfde meldt.

-De weg van de mensen - 'weg' zonder hoofdletter (conform W en D)

-alinea 2 - ben nog niet tevreden

-D verplaatst de hele alinea 'De Heilige legt geen voorraden aan...' van LXXXI naar dit hoofdstuk... De anderen doen dat niet.

-doet zijn werk - eerder: verricht zijn taak?

-L voegt een laatste hele zin toe:
Is this not because hed does not wish to be considered a better man than others?

-derde alinea doet sterk denken aan eerdere...

-doet zijn werk... - D: 'handelt', en 'verlaat zich er niet op', gevolgd door 'als het werk volbracht is, blijf hij daarbij niet stilstaan'; L heeft: the sage benefits them yet exacts no gratitude; maar die dankbaarheid kom ik nergens anders tegen...

-L heeft merkwaardig andere slotzin: Is this not because he does not wish to be considered a better man than others? - maar na enig nadenken kan ik het volgen en in verband brengen met de hier gekozen vertaling (conform W, D, MB en H, die overigens weer behoorlijk van elkaar verschillen)

-alternatieve slotzin: Hij wil niet dat zijn verdienste wordt gezien. Zou dat beter zijn?

-Vergelijk: H XXIV

LXXVIII

Dat mogen we ons aantrekken, dat we het weten en er toch niet naar kunnen handelen. Of kunnen we het misschien nadat we erkend hebben het niet te kunnen?

 

▓ toelichtingen
-de altaren voor grond en graan?

▓ varianten
-D heeft een eerste regel die de anderen niet hebben, verder heeft D de 1e alinea verplaatst naar XLIII, maar geen van de anderen heeft dat gedaan...

-r.1 W: softer and weaker; L: more submissive and weak; 'nederig' lijkt me toch te veel de kant op te gaan van pathetic phallacy; MB overtreft water in zachtheid en zwakte; MB intellectualiseert de tekst hiermee enigszins, al is het clever gevonden.
-alternatief r.2: Maar in het aanvallen van het harde en sterke gaat er niets boven...?

-het harde en sterke - zie enkele hoofdstukken terug

-r. 3: D heeft (in XLIII dus): Door wat er niet is, wordt dit vergemakkelijkt;

-het vuil van een staat - W: the dirt; heeft dit met slib van rivieren te maken en dus met laag zijn?

-de altaren voor de grond en het graan; MB heeft 'gierst'; H: voor aarde en graan; 'aarde' doen ipv 'grond'? Maar het is ambigu en betekent ook de grotere 'aarde'...

-de rampen van een staat - D: het ongeluk; W: the calamities; L: the calamity of the state; MB: het onzalige; H: de verantwoordelijkheid voor alle onheilspellende gebeurtenissen in de staat; de laatste is veel te uitgebreid...

-één na laatste regel - L voegt toe: worthy of dominion over;


LXXIX

Slotregel: 'de goede mens' - niet in de eerste plaats de moreel goede mensen, de wijze, verstandige.

▓ toelichtingen
-het linker kerfstokje - bij overeenkomsten werden identieke kerfstokjes gebruikt - alternatief: kerfstok?

▓ varianten
-regel 1 en 2 - W heeft sterk afwijkende vertaling: When a great wound is healed, / There will still remain a scar; maar: MB, in Heshanggongs commentaar komt toch weer in de buurt... 2x 'wrevel' -> 'vete' vervangen door 'wrevel'?
Ook L werkt vrij sterk af van de anderen: When peace is made between great enemies...; alternatiet: Als er vrede komt tussen grote vijanden?

-r. 3 - D: hoe kan men dan goed (met elkander) worden?; L: how can this be considered perfect?; -alternatief hier: 'wenselijk' ipv 'goed' vanwege Wu's 'desirable'?

-r. 5 - L komt uit de lucht vallen met: but exacts no payments from the people; volgens D is de brontekst niet zo expliciet: 'maar eist van den ander niet (zijn verplichtingen)';

-r. 6 - zijn kerfstokje? - als beide partijen een kerfstokje krijgen ten bewijze van de overeenkomst... Hoe werkte dit?

-r. 7 - Wie geen Kracht heeft, let slechts op het invorderen (D), maar ik ben nog niet tevreden; W heeft: knows only to levy duties upon the people; alternatief: een ander woord of andere uitdrukking voor 'invorderen'?

-de hoofdstukken lijken soms wel een vlietend karakter te hebben; je kunt al redenerend naar het tegendeel en dan weer terug - ook heel taoïstisch; al heen en weer gaand, 'leer' je weer.

-slotregel 'Maar is altijd met de goeden'... D heeft: altijd geeft hij gelegenheid om met anderen goed te worden... - dat 'met anderen' heb ik niet gekozen en lijkt me ook hier weer geen goed idee.

LXXX

Veel vertalingen staan in de gebiedende wijs, die m.i. het tegendeel van taoïstisch is en dus zo min mogelijk gebruikt moet worden.

Van al dat onderling contact tussen buurtschappen, steden, laden enz. komt toch maar narigheid, zo lijkt de Daodejing hier te willen zeggen.

Ik denk hierbij: onze culturen zijn dermate losgeraakt van de natuur dat bezoeken aan/uitwisseling met andere culturen als heilzaam beschouwd kan worden.

Bij het schilderij 'De val van Icarus' van Bruegel hebben wij het vaak over de vreselijke onverschilligheid van de boer die geen acht slaat op de in zee stortende Icarus - een fraai staaltje van projectie van 'ons'.

 

▓ toelichtingen
D: dit hoofdstuk geeft een beschrijving van de ideale toestand zonder cultuur.

-geknoopte touwen - werden heel vroeger gebruikt in plaats van schrift

▓ varianten
-r. 1 en 2 - W haalt hier uit met: Ah, for a small country with a small population!; De hele toon lijkt me niet die van de Daodejing, te emotioneel!; L kiest weer de aansporende wijs: Reduce the size and population of the state; D's toelichting lijkt mij te kloppen en de in dit hoofdstuk door hem gehanteerde toon eveneens...

-werktuigen die het werk doen van tien of honderd man... L heeft: tools of war for a troop or a battalion; dat is dus heel wat anders; H: Zorg dat er wapens zijn voor tientallen en honderden; maar W heeft weer: highly efficient mechanical contrivances; MB heeft het over 'gerei', Hessanggong over gerei voor boeren;

-de dood niet licht opvatten... - hoe was dit eerder?

-plezier heeft in zijn levensgewoonten... W heeft: inured to their simple way of living

-oud wordt en doodgaat... - W: throughout their lives; D: tot zijn dood op hoge leeftijd toe...; MB: tot de dood van ouderdom is er onderling geen komen en gaan; H: Maar het volk zou oud worden en doodgaan zonder verkeer tussen hen.


LXXXI

Misschien wel het beroemdste hoofdstuk, vooral vanwege de eerste zes regels, en hoogstwaarschijnlijk omdat we ons die enorm zouden moeten aantrekken. Maar we trekken elkaar er voortdurend in en zien de 'wijze' misschien wel niet meer staan.

 

▓ varianten
-de verschillen tussen de vertalingen zijn zeer extreem!
-D neemt als enige twee beginregels over uit LVI...

-r. 1 - D: is geen mooiprater; B: Ware woorden zijn niet mooi; 'Ware woorden' vind ik wel een optie, doen?

-streven - een van de woorden die mogelijk consequent anders moet op sommige plaatsen (elders 'wedijveren')

-slot vanaf 'De wijze...' door D verplaatst naar LXXVII

In fase twee, die ergens in april begint, is het de bedoeling om:

-Zhongwen naast mijn vertalingen te leggen, ofwel het origineel raadplegen zonder de taal te kennen - dit alleen op problematische plaatsen

-Wu te verwerken in de hoofdstukken 1 t/m 56

-de in het origineel rijmende passages (die vermoedelijk van ouder datum zijn) net als bij Lau laten inspringen

-een lijst maken van 'consequenties -  zonder te forceren een aantal begrippen consequent te gaan hanteren - wijze of Heilige of vorst, Weg of Tao, Te of Kracht of Deugd, allen onder de hemel of 'wereld', volk of 'de mensen' enz.

-layout en interpunctie stroomlijnen - wel geen regels wit, wel of geen uitroeptekens?

-de hoofdstukken van korte toelichtingen te voorzien, wel of niet voorafgegaan door een thematische hint (zoals R ook doet)

-de varianten geleidelijk aan te elimineren

-om goed te kijken naar de niveaus bestuur/staat individu/eigen leven & individu/lichaam (dit laatste niveau in mindere mate)

-werken eromheen te bestuderen - Patricia de Martelaere, Taoïsm, De Zhuangzi (vert. Schipper), de Tao of Pooh, de inleidingen en toelichtingen van Duyvendak, Lau, Mansvelt Beck, Wu, Henricks en anderen

-aandacht voor Tai Chi (o.a. met Liao, The Essence of Tai Chi)