2010
ISTI
Yaoundé, Cameroon
Ondertitelcursus

2009
U-trax
Utrecht , NL
Ondertitelcursus

2008
Uyngo
Madrid, Spain
Adviezen

2007
Set naar Cameroon

Fanari, Thailand
Adviezen

Salto
Amsterdam, NL
Ondertitelcursus

2006
Bangalore, India
Ondertitelcursus





Ondertitelprojecten

Kameroen, juni 2010 
Ondertitelcursus aan ISTI, Yaoundé

In december 2009 zocht Charles Soh, oprichter van Instituut voor Tolken en Vertalen ISTI, me in Haarlem op. Of ik een intensieve cursus ondertitelen wilde geven aan ISTI-studenten in Yaoundé. En of dat in drie weken kon. Jawel, met een onderdompelcursus zou dat moeten lukken. 'Ik wil dat Kameroen een centrum van ondertiteling wordt,' zei Charles. 

Yaoundé
Yaoundé

Eind mei dat jaar begon ik met 50 studenten in het ISTI-gebouw aan de rand van Yaoundé. Na een week van vele oude-computerproblemen, virussen en studenten zonder computer werd de eerste fase afgesloten met een test. Diverse talentvolle leerlingen moest ik weigeren omdat ze geen computer hadden - talentrijk, kansarm, dat is het verhaal bij veel mensen daar. De 15 met wie ik verder kon werkten erg hard. Ze ondertitelden diverse videobestanden, variërend van een natuurdocumentaire tot een Dr Phil en een NCIS.

Het viel op hoe behulpzaam ze allemaal waren. Het zal te maken hebben met het feit dat je elkaar in Kameroen hard nodig hebt.

The test of the certification group
de eindtoets

Op mijn laatste dag in Kameroen, 20 juni, was de diploma-uitreiking. Diverse studenten hielden een toespraak, ze hadden een lied gemaakt dat ze zelf met gitaarbegeleiding uitvoerden. Er waren radio- en televisieverslaggevers, en ik bleek niet alleen interviews in het Engels te moeten geven, maar ook in het Frans. De dankbaarheid van de studenten was een fantastische beloning.

Speech at certification ceremony

With the students diploma-uitreiking

De studenten startten een forum voor Kameroense ondertitelaars dat later moest uitgroeien tot een vereniging van ondertitelaars. Ik adviseerde ze werkgroepjes op te richten om kwesties als het maken van videobestanden met titels in beeld met programma's als Virtual Dub, een tarievenpagina om te voorkomen dat ze uitgebuit zouden worden door internationaal opererende ondertitelbedrijven, en elkaar in allerlei andere opzichten te helpen. Ze zouden blijven oefenen en wellicht gaan werken voor zenders als Cameroon Radio Television Canal 2, de Nigeriaanse filmindustrie Nollywood en internationale ondertitelbedrijven. Enkele studenten die fase 2 van de cursus niet hadden gehaald, begonnen aan mijn cursus-op-afstand.

De mensen van ISTI waren geweldige gastheren en -vrouwen en ze stelden alles in het werk om mijn verblijf te veraangenamen. Ze organiseerden interessante uitstapjes binnen en buiten Yaoundé, een bezoek aan ASTI, University of Buea, partner van ISTI, een swingend concert (goede doel: tegen het misbruik van kinderen) van de in Frankrijk wonende André-Marie Tala en zijn band, en een aantal etentjes, tijdens een waarvan we persoonlijk kennismaakten met André-Marie Tala.

Het was een genoegen en een voorrecht om met de Kameroense studenten te werken. En het was een onthutsende ervaring om van nabij mee te maken hoe de Kameroeners het hebben.
23 juni 2010, Haarlem - Nederland, Bartho Kriek

On roundabout in Doualaplastiek bij rotonde in Douala

     

U-trax - ondertitelcursus, februari 2009
U-trax localiseert, zoals dat heet, games voor de internationale markt. Het werk dat zij doen lijkt voor zover het om tekst gaat veel op ondertiteling: ook bij vertalingen voor games zijn bondigheid en helderheid belangrijk.

Acht medewerkers deden een cursus-op-maat van drie weken. In die korte periode leerden zij de basis van het ondertitelen, individueel en in subgroepjes.

Discussing the ins and outs of subtitling in the U-trax office

De lessen, gegeven tussen de werkplekken bij U-trax op kantoor, werden gecombineerd met opdrachten die we tijdens onze bijeenkomsten nakeken en uitgebreid bespraken. Ik bleek een achttal zeer actief reagerende en snel lerende leerlingen te hebben.

De cursus werd afgesloten met een individuele test en mijn feedback erop.
The Dom, Utrecht - close to the office of U-trax

Startend ondertitelbedrijf Uyngo - Madrid, Spanje
In de zomer van 2008 kreeg ik het verzoek beginnend ondertitelbedrijf Uyngo in Madrid te adviseren op het gebied van organisatie, logistiek, aanpak en kwaliteit.

Subtitling company Uyngo - Madrid, Spain

Na een kennismakingsoverleg, waarbij we uitstippelden hoe ik Uyngo het beste van dienst kon zijn, kwam ik met een voorstel, dat werd aangenomen.

Toen begonnen onze gesprekken, telefonisch en via Skype. Elke week leverde ik Uyngo een mindmap die alle kwesties bevatte die aan de orde dienden te komen.

mindmap advisory talk

De mindmaps werden door Uyngo gebruikt om tijdens onze gesprekken aantekeningen op te maken en die weer met de redactie en planning te delen. Uyngo bewaarde ze om ze ook later nog te kunnen raadplegen.

De mensen van Uyngo waren heel tevreden met mijn adviezen. We zijn nog een tijdje wetenswaardigheden blijven uitwisselen alsmede onze netwerken. Een Spaanse ex-student van mij liep er stage.

Door een flexibele benadering kon ik me precies aanpassen aan hun behoeften.

In mei 2008 kwam Alphonsius Ategha naar Nederland om zijn ondertitelcursus af te maken. Al van jongs af aan had Alphonsius ervan gedroomd later die vertalingen te gaan maken die hij op televisie en in de bioscoop zag. Eindelijk ging hij deze belangrijke stap in die richting zetten.

Alphonsius & Bartho
Alphonsius en Bartho, eind mei, 2008

Alphonsius Ategha receiving his Certificate
Alphonsius krijgt zijn certificaat overhandigd

We maakten plannen voor een ondertitelcursus voor een groep studenten in Kameroen. Hun doel zou dan zijn: werken voor het nieuw op te richten ondertitelbedrijf waarvan Alphonsius mede-eigenaar is.

Juli 2008:
In juli 2008 startte inderdaad een groepscursus met Alphonsius Ategha als ondertiteldocent en Bartho Kriek als assistent-docent op de achtergrond, helpend met feedback en opdrachten.
Materiaal: de toenmalige Comprehensive Subtitling Course.

In juni 2009 ging Communication Facilitators, het ondertitelbedrijf van o.a. Alphonsius daadwerkelijk van start.

Sign to the office of Communication Facilitators

Some of the equipment of Communication Facilitators

Een interessant aspect kan de overeenkomst zijn tussen Kameroen en Canada. In beide landen zijn Engels en Frans de dominerende talen. 

2007, een ondertitelset begint een nieuw leven in Kameroen
Kameroener Alphonsius Ategha, van jongs af al ondertitel-fan, startte in 2008 samen met anderen een ondertitelbedrijf in Yaoundé, het eerste in Kameroen.

Op het Forum Freelance Filmvertalers werd een Screen ondertitelset aangeboden door Bartho Krieks collega Sabine Mutsaers. De bijna onverwoestbare set had de honderdduizenden ondertitel die erop waren uitgetypt met gemak overleefd. 

Toen Alphonsius erover hoorde, wilde hij hem dolgraag hebben. Een neef van hem, Tegha, die in Heidelberg studeerde, was bereid het gevaarte met de trein te komen ophalen. Dus ging de set eerst van Tilburg naar Haarlem, waar Tegha hem zou ophalen.

Sabine, just before parting with the PU2020 keyboard

De verbindingsdraden hebben al veel mensen in verwarring gebracht, dus Sabine maakte voor ze alle stekkertjes  eruit trok een foto:

The connections of the set

Volgend probleem: het ontbrekende handboek. Na een oproep op het forum kon van een andere collega een handboek worden losgepeuterd.

Courtesy of a collegue
November 2007

Tegha kwam de set in Haarlem ophalen. 

Handing over the set at the Haarlem train station

Tijdens de rit terug naar Heidelberg moest hij zes keer overstappen met de in totaal 36 kilo ouderwetse elektronica.

Vanuit Heidelberg verzond Tegha de set naar Kameroen. In december 2007 arriveerde de set daar, maar dieven hadden de video recorder en de shuttle box ontvreemd.

The PU2020 in Cameroon

Alphonsius Ategha was blij met de set, maar we moesten nog zorgen voor een speciale, bijpassende videorecorder en een shuttle boxje. 

Salto Project

Salto is de voor burgers toegankelijke tv- en radiozender van Amsterdam en zendt de programma's uit van Demet-TV, Prisma-TV, Y-TV, CR-TV, Edge entertainment, SME-TV en vele andere. In 2007 besloot de gemeenteraad het wederzijds contact tussen burgers en verdere integratie te stimuleren door programma's in vreemde talen in het Nederlands te laten ondertitelen.  In de loop van 2007 werd ondertitelsoftware ontwikkeld door het bedrijf  ArtiVisuals. En Bartho Kriek werd toen benaderd om workshops te geven aan zo'n 80 Salto-filmers en -programmamakers.
De talen waarmee we te maken hadden, waren onder andere Sranantongo, Turks, Somali, Ethiopisch, Urdu, Chinees, Russisch, en uiteraard Engels en Nederlands.

Rob Linders of ArtiVisuals explaining procedures and the Salto-subtitler

In januari 2008 werden er vier workshops gegeven ten burele van Salto's buurman MediaGuild. De programmamakers leerden de theoretische en praktische basis van het ondertitelvak. Door voorspotten te oefenen, zetten ze hun eerste stap op weg naar een mogelijk professionele vaardigheid.

Bartho Kriek liet zien hoe desastreus slechte ondertiteling voor een productie is, en diverse deelnemers zeiden dat hun ogen open waren gegaan en dat ze erop gebrand waren hun eigen producties te voorzien van goede ondertiteling.

De verscheidenheid aan talen vormde een uitdaging, mede doordat elke talencombinaties weer iets andere ondertitelregels met zich meebrengt. Maar de algemene principes en ideeën achter goede ondertiteling en het belang ervan werden uitgebreid behandeld en bediscussieerd.

Bartho Kriek explaining and demonstrating the basics of subtitling

Vervolg
Als je ondertitelaar van beroep wilt worden, heb je gemiddeld een opleiding van drie maanden nodig en twee jaar praktijkervaring. De Salto-programmamakers hadden met hun film- en editervaring een goeie start, maar het was duidelijk dat ze hulp nodig hadden in de vorm van een vervolgtraject. We kozen voor een Google-discussiegroep, een beproefde methode om mensen elkaar te laten helpen en tegelijk van aanvullende support te voorzien.

Bangalore, India: Ondertitelcursus ter plekke

Dit project is uiteindelijk niet uit de verf gekomen, maar verdient vermelding.

In augustus 2006 werd ik benaderd door B.R. Ravindranath, directeur van het Institute of Translation Studies in Bangalore - een non-profitorganisatie die onderwijs en werk levert op het gebied van vertalen. Of ik voelde voor samenwerking.

In de loop van verscheidene maanden kregen de plannen vorm. Studenten in Karnataka, India, zouden een betaalbare cursus kunnen volgen in de talencombinaties EN-EN, Kannada-EN en Kannada-Kannada. Ze zouden opdrachten uitvoeren en aan het einde een certificaat krijgen.

Kannada, een van de grote talen van India
Het Kannada telt meer dan 50 miljoen sprekers, voornamelijk in Karnataka, India. In Europa denken we bij India aan een land met één cultuur, maar de culturele en taalverschillen tussen de staten zijn in veel gevallen groter te noemen dan die tussen de West-Europese landen.

In India worden jaarlijks meer dan 500 speelfilms en talloze televisieprogramma's en managementvideo's geproduceerd, en er is een grote vraag naar ondertitelaars. De meeste Kannada-gesproken films worden niet ondertiteld in bijvoorbeeld het Engels, laat staan in andere talen. Het Kannada en de staat Karnataka worden als het ware klein gehouden door de staten waar Hindi de voertaal is.

De Compact Course - Same Language Subtitling
In december 2006 ging ik naar Bangalore om alle details van onze samenwerking persoonlijk te regelen. Toevallig viel in die periode het internationale filmfestival Suchitra Bengalooru, van 22 tot 28 december, en B. R. Ravindranath en ik bekeken samen aardig wat films en letten daarbij uiteraard vooral op de ondertiteling. In veel gevallen was duidelijk sprake van producties die bedorven werden door de slechte ondertiteling.

Ik gaf enkele lezingen over goede en slechte ondertiteling en de boodschap kwam wel over dat goede ondertiteling maar weinig meer kost dan slechte, en beide slechts een fractie van de productiekosten van bijvoorbeeld een film.

We besloten te beginnen met een Same Language Subtitling-cursus voor beginners, talencombinaties EN-EN and KN-KN (Kannada-Kannada). Na vier maanden tot een half jaar zouden de eerste studenten klaar zijn met de cursus en hun certificaat krijgen. De namen van goede studenten zouden gepubliceerd worden op onze websites in India en NL. 

We hebben ook nog gewerkt een een cursus voor gevorderden (EN-KN en KN-EN), maar het materiaal is dus nooit gebruike.

Ganapathi, god of learning
Ganapathi, de god van het leren

Institute of Translation Studies, Bangalore, Karnataka
Het instituut in Bangalore

 

Thailand project, Fanari, voorjaar 2007

D. Wu Pasomthong benaderde mij voor de Engelstalige Compact Course, zoals hij toen heette en voor advies. Hij was duidelijk geïnteresseerd in goede kwaliteit, en we startten een langdurige samenwerking.

Zijn bedrijf Fanari (van het Grieks woord voor 'baken'), levert onder andere audio-visuele vertalingen voor televisie, bioscoop en DVD.

Ik adviseerde D. Wu Pasomthong over het aannemen van personeel en over allerlei technische en de organisatie betreffende zaken, waarbij het oog aldoor gericht was op Fanari's toenmalige en toen te verwachten toekomstige situatie in de Thaise en wereldwijde ondertitelmarkt.